Ποιοι είναι οι χίτζρα;

Ο όρος χίτζρα (hijra) είναι νοτιοασιατικός και αναφέρεται σε άτομα — συνήθως γεννημένα ως άνδρες ή ως ίντερσεξ — που υιοθετούν θηλυκή ενδυμασία, ονόματα και συμπεριφορές και ζουν σε οργανωμένες κοινότητες. Αναγνωρίζονται επίσημα ως «τρίτο φύλο» στην Ινδία, το Πακιστάν, το Μπαγκλαντές και το Νεπάλ. Η ίδια η λέξη δεν έχει καθαρή αγγλική μετάφραση· περιλαμβάνει ευνούχους, ίντερσεξ άτομα και άνδρες που δεν συμμορφώνονται με το φύλο τους.

Οι χίτζρα δεν είναι απλώς «τρανς γυναίκες». Οι περισσότερες χίτζρα θεωρούν τον εαυτό τους ούτε άνδρα ούτε γυναίκα — μια ξεχωριστή κατηγορία. Όπως είπε μια χίτζρα σε ερευνητές: «Λένε ότι είναι η ψυχή που είναι χίτζρα. Νιώθουμε ότι δεν είμαστε ούτε άνδρας ούτε γυναίκα, αλλά απολαμβάνουμε τη θηλυκότητα. Απολαμβάνω τη γυναικεία φύση, αλλά δεν είμαι γυναίκα.»

Το σύστημα γκουρού-τσέλα

Οι κοινότητες των χίτζρα οργανώνονται γύρω από ένα σύστημα συγγένειας γκουρού-τσέλα (δάσκαλος-μαθητής):

• Ο γκουρού είναι μια μεγαλύτερη, έμπειρη χίτζρα που λειτουργεί ως μέντορας, κηδεμόνας και πρόσωπο εξουσίας
• Η τσέλα είναι μαθητής που μυείται στην κοινότητα
• Οι τσέλα του ίδιου γκουρού είναι «αδελφές»· ο γκουρού είναι «μητέρα»· ο γκουρού του γκουρού είναι «γιαγιά»
• Οι κοινότητες (gharanas) είναι ιεραρχικές, με επικεφαλής έναν naayak που καθορίζει τις πολιτικές
• Από τις τσέλα αναμένεται να παρέχουν οικονομική στήριξη στους γκουρού τους, ιδίως στα γηρατειά

Αυτό το σύστημα παρέχει αίσθημα ανήκειν και προστασία σε ανθρώπους που συχνά έχουν απορριφθεί από τις οικογένειες γέννησής τους. Ενέχει όμως και οικονομική εξάρτηση και έλεγχο. Ορισμένοι μελετητές περιγράφουν τη σχέση γκουρού-τσέλα ως μορφή δεσμευμένης εργασίας — ιδίως όταν ο γκουρού πληρώνει για τον ευνουχισμό μιας τσέλα με αντάλλαγμα μερίδιο από τα κέρδη της για όλη τη ζωή.

Τελετουργικός ευνουχισμός: νίρβαν

Το νίρβαν (ή nirvan) είναι μια τελετουργική τελετή ευνουχισμού κατά την οποία αφαιρούνται το πέος και οι όρχεις. Θεωρείται θρησκευτική προσφορά στην ινδουιστική θεά Μπαουτσάρα Μάτα και είναι η καθοριστική πράξη για να γίνει κάποιος «αληθινή» χίτζρα.

Η επέμβαση συχνά εκτελείται από παραδοσιακές μαίες (thayamma) σε μη αποστειρωμένες συνθήκες, όχι από χειρουργούς. Όπως την περιέγραψε μια χίτζρα: «Γίνεται σε ένα μουντό δωμάτιο, περίπου τρία επί τρία μέτρα. Αμέσως μετά τον ευνουχισμό, δύο ώρες μετά, ζητείται από τη χίτζρα να εγκαταλείψει τον χώρο, γιατί είναι παράνομο. Οι επεμβάσεις γίνονται συνήθως από αγύρτες, και πολλές χίτζρα πεθαίνουν εξαιτίας αυτού.»

Το νίρβαν δεν είναι απλώς σωματικό — είναι μια απάρνηση του ανδρισμού. Μέσα από την αιμορραγία, «ο ανδρισμός ρέει έξω, η θηλυκότητα ρέει μέσα» (Cohen 1995). Μόνο μετά το νίρβαν μια χίτζρα θεωρείται πλήρως αυθεντική και εξουσιοδοτημένη να τελεί ευλογίες σε γάμους και γεννήσεις.

Το παράδοξο: ένα «τρίτο φύλο» που απαιτεί την απάρνηση του ανδρισμού

Εδώ βρίσκεται η κεντρική αντίφαση. Η ταυτότητα της χίτζρα παρουσιάζεται ως «τρίτο φύλο» — ούτε άνδρας ούτε γυναίκα. Αλλά ο δρόμος για να γίνει κάποιος χίτζρα απαιτεί:

1. Απάρνηση της αρρενωπότητας — απόρριψη της κατηγορίας «άνδρας»
2. Αφαίρεση των ανδρικών γεννητικών οργάνων — η σωματική πράξη του ευνουχισμού
3. Υιοθέτηση θηλυκής παρουσίας — ενδυμασία, συμπεριφορές, κοινωνικοί ρόλοι

Αυτό δεν είναι απόρριψη του δυαδικού φύλου. Είναι ενίσχυσή του. Η χίτζρα πρέπει να αποδείξει ότι «δεν είναι άνδρας» καταστρέφοντας τους σωματικούς δείκτες του ανδρισμού. Το «τρίτο φύλο» ορίζεται από αυτό που δεν είναι — όχι άνδρας — παρά από αυτό που είναι.

Τα περισσότερα παραδείγματα έμφυλης διαφοράς σε άλλους πολιτισμούς είναι απλώς οι θηλυπρεπείς άνδρες που ευνουχίστηκαν και χαρακτηρίστηκαν «επισήμως μη-άνδρες» ή «τρίτο φύλο», αλλά στην πραγματικότητα είναι άνδρες που απλώς δεν αποκαλούνται έτσι. —Lumpy_Atmosphere_924, detrans άνδρας.

Επιπλέον, αυτό το «τρίτο φύλο» είναι διαθέσιμο μόνο σε άνδρες. Δεν υπάρχει αντίστοιχη κατηγορία για γυναίκες. Μια αρρενωπή γυναίκα στην Ινδία δεν λαμβάνει ειδικό καθεστώς φύλου — είναι απλώς μια αρρενωπή γυναίκα. Η κατηγορία της χίτζρα υπάρχει επειδή η ινδική κοινωνία δεν μπορούσε να χωρέσει θηλυπρεπείς άνδρες μέσα στην κατηγορία «άνδρας».

Η απόφαση NALSA (2014)

Στις 15 Απριλίου 2014, το Ανώτατο Δικαστήριο της Ινδίας αποφάσισε στην υπόθεση National Legal Services Authority (NALSA) v. Union of India ότι οι χίτζρα, οι ευνούχοι και τα τρανς άτομα συνιστούν «τρίτο φύλο» βάσει του ινδικού δικαίου. Το δικαστήριο δήλωσε:

«Είναι δικαίωμα κάθε ανθρώπινης ύπαρξης να επιλέγει το φύλο της.»

Η απόφαση διέταξε την κυβέρνηση να αντιμετωπίζει τα πρόσωπα του τρίτου φύλου ως κοινωνικά και οικονομικά «καθυστερημένη» τάξη που δικαιούται ποσοστώσεις στην εκπαίδευση και την απασχόληση. Επικύρωσε επίσης το δικαίωμα αυτοπροσδιορισμού του φύλου χωρίς ιατρική εξέταση.

Ωστόσο, η απόφαση έχει επικριθεί από ακτιβιστές των χίτζρα και μελετητές:

• Συνέχωσε ποικίλες ταυτότητες (τις χίτζρα και άλλες τοπικές κοινότητες με παραλλαγή φύλου, όπως οι aravanis, shiv shaktis, jogappas και kinnars) σε μία νομική κατηγορία
• Ανέφερε τους τρανς άνδρες μόνο δύο φορές σε μια απόφαση 150 σελίδων
• Βασίστηκε στην ινδουιστική μυθολογία (Ramayana, Mahabharata) για να νομιμοποιήσει την ταυτότητα των χίτζρα, αγνοώντας την πραγματική ποικιλομορφία της κοινότητας
• Δημιούργησε γραφειοκρατικούς φραγμούς — η πιστοποίηση ταυτότητας βάσει του Νόμου περί Τρανς Προσώπων του 2019 εξακολουθεί να περιορίζει την πρόσβαση σε παροχές
• Ορισμένοι ακτιβιστές υποστηρίζουν ότι η απόφαση αφαίρεσε την αυτονομία επιβάλλοντας καθεστώς «τρίτου φύλου» αντί να επιτρέπει την επιλογή

Όπως σημειώνει ένας μελετητής: «Στην πρώτη γραμμή επιβεβαιώνουν το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση και την προσωπική αυτονομία και στην επόμενη αποφασίζουν για εμάς ότι οι χίτζρα πρέπει να θεωρούνται τρίτο φύλο, αφαιρώντας την αυτονομία που μόλις παραχωρήθηκε.»

Αποικιακή διατάραξη

Πριν από τη βρετανική αποικιοκρατία, οι χίτζρα κατείχαν σεβαστούς ρόλους — ως ευνούχοι της αυλής στην Αυτοκρατορία των Μογγόλων, ως τελετουργικοί ερμηνευτές σε γεννήσεις και γάμους και ως πνευματικές μορφές. Οι Βρετανοί τους κατέταξαν ως «εγκληματικές κάστες» το 1871 και τους συνελάμβαναν με την πρώτη ματιά. Το άρθρο 377 του Ινδικού Ποινικού Κώδικα (1864) ποινικοποίησε τη δραστηριότητα ατόμων του ιδίου φύλου, περιθωριοποιώντας περαιτέρω την κοινότητα.

Μεγάλο μέρος του σύγχρονου στίγματος κατά των χίτζρα είναι αποικιακή κληρονομιά — αλλά η λύση δεν είναι να εξιδανικεύσουμε το προαποικιακό παρελθόν. Οι κοινότητες των χίτζρα ήταν πάντα ιεραρχικές, οικονομικά εκμεταλλευτικές και εξαρτημένες από τον τελετουργικό ευνουχισμό.

Τι μας λέει αυτό

Το σύστημα των χίτζρα καταδεικνύει αρκετά βασικά σημεία:

1. Οι κατηγορίες «τρίτου φύλου» είναι ειδικές ως προς το φύλο — μόνο άνδρες μπορούν να γίνουν χίτζρα
2. Ενισχύουν τη δυαδικότητα — το να γίνεις χίτζρα απαιτεί να παραιτηθείς από την ανδρική ιδιότητα, όχι να υπερβείς το φύλο
3. Καθορίζονται από τον κοινωνικό ρόλο και το επάγγελμα — τελετουργική ερμηνεία, σεξουαλική εργασία, επαιτεία — όχι από μια «ταυτότητα φύλου» χωριστή από το φύλο
4. Περιλαμβάνουν σωματική βλάβη — τελετουργικό ευνουχισμό που εκτελείται υπό επικίνδυνες συνθήκες
5. Η νομική αναγνώριση δεν ισούται με κοινωνική αποδοχή — οι χίτζρα αντιμετωπίζουν σοβαρές διακρίσεις παρά την απόφαση NALSA

Ναι... πολλοί πολιτισμοί και κοινωνίες είναι υπερβολικά σεξιστικοί/πατριαρχικοί/μισογυνικοί για να μπορούν να συλλάβουν έναν GNC άνδρα ή μια GNC γυναίκα. Γι' αυτό επινόησαν αυτά τα φύλα. —PM-me-darksecrets, γυναίκα που αποκήρυξε.

Το σύγχρονο τρανς κίνημα επικαλείται τους χίτζρα ως απόδειξη ότι «τα τρανς άτομα υπήρχαν πάντα». Όμως η ταυτότητα των χίτζρα δεν αφορά το «να γεννηθείς στο λάθος σώμα» — αφορά την κατάληψη ενός συγκεκριμένου κοινωνικού ρόλου που ορίζεται από θηλυκή παρουσίαση, σεξουαλική δεκτικότητα προς τους άνδρες και τελετουργικό ευνουχισμό. Είναι προϊόν πατριαρχικών ρόλων φύλου, όχι πρόκληση προς αυτούς.

Πηγές

• National Legal Services Authority (NALSA) v. Union of India, (2014) 5 SCC 438 (Ανώτατο Δικαστήριο της Ινδίας), απόφαση της 15ης Απριλίου 2014. πλήρες κείμενο
• Nanda, S. (1999). Neither Man nor Woman: The Hijras of India, 2η έκδ. Belmont, CA: Wadsworth.
• Reddy, G. (2006). With Respect to Sex: Negotiating Hijra Identity in South India. University of Chicago Press.
• Harvard Divinity School. The Third Gender and Hijras. https://rpl.hds.harvard.edu/religion-context/case-studies/gender/third-gender-and-hijras
• Britannica. Hijra. https://www.britannica.com/topic/hijra-gender-identity
• Cohen, L. (1995). The pleasures of castration: The postoperative status of hijras. In P. Abramson & S. Pinkerton (επιμ.), Sexual Nature, Sexual Culture.