Przegląd
Protokół holenderski to model leczenia, który wprowadził blokery dojrzewania do medycyny płci. Został opracowany w Holandii w latach 90. i na początku lat 2000 przez niewielką grupę klinicystów w Utrechcie i Amsterdamie. Zgodnie z protokołem starannie przebadany nastolatek z trwającą całe życie dysforią płciową (cierpieniem z powodu niezgodności między płcią a odczuwaną tożsamością płciową) mógł od około 12. roku życia rozpocząć agonistę hormonu uwalniającego gonadotropiny (GnRHa), lek wyłączający sygnały hormonalne napędzające dojrzewanie. Hormony płci przeciwnej następowały około 16. roku życia, a operacja w wieku 18 lat.
Dwa badania follow-up jednej kohorty amsterdamskiej, opublikowane w 2011 i 2014 roku, stały się głównym dowodem, że ta sekwencja działa. Międzynarodowe wytyczne je cytowały, a kliniki w Wielkiej Brytanii, Ameryce Północnej, Australii i innych miejscach przyjęły wersje tego podejścia. Od około 2019 roku badania spotykają się z utrzymującą się krytyką. Krytycy wskazują na małe próby, osoby, które zrezygnowały, zmienioną skalę pomiaru, pacjentkę, która zmarła po operacji, oraz fakt, że brytyjska próba replikacji wyników nie wykazała żadnej korzyści psychologicznej.
Ta strona śledzi protokół od jego początków po najnowsze dane holenderskie, w tym van der Loos et al. 2022 o kontynuacji hormonów i przegląd holenderskiej Rady Zdrowia z 2026 roku. Zestawia relacje osób po detransycji, którym podano blokery w młodym wieku, z relacjami osób trans o tym samym leczeniu. Ogólne dowody dotyczące blokerów (gęstość kości, rozwój mózgu, płodność, działania niepożądane) są omówione na stronie Blokery dojrzewania. Późniejsze krajowe przeglądy dowodów są omówione na stronie Przeglądy dowodów. Badania nad desystencją w dzieciństwie, których znaczna część również pochodzi z Amsterdamu, znajdują się na stronie Desystencja.
Kluczowy punkt
Badania holenderskie były pierwszym prospektywnym badaniem supresji dojrzewania w dysforii płciowej. Wykazały poprawę nastroju i zachowania w małej, silnie wyselekcjonowanej grupie. Nie miały grupy porównawczej, nie obserwowały nikogo poza wczesne lata dwudzieste i nie badały typu pacjenta, który dziś stanowi większość skierowań w wielu krajach. Sami holenderscy klinicyści powiedzieli, że ich wyniki mogą nie dotyczyć tej nowszej grupy.
Początki protokołu
Przed blokerami dojrzewania
W latach 70. i 80. dorosłych „transseksualistów" w Holandii leczono w zespołach ds. płci w Amsterdamie i Utrechcie. Nastolatkom zazwyczaj mówiono, żeby poczekali z hormonami do 18. roku życia. Peggy Cohen-Kettenis, psycholożka, która pracowała z dorosłymi pacjentami, przeniosła się w 1987 roku na oddział psychiatrii dzieci i młodzieży Uniwersyteckiego Centrum Medycznego w Utrechcie. Zaczęto do niej kierować nastolatków z dysforią płciową. Według rozprawy doktorskiej Amsterdam UMC z 2024 roku, która opowiada historię kliniki, zauważyła, że niektórzy z nich mimo wsparcia psychologicznego sobie nie radzili, i naciskała na obniżenie wieku dla hormonów płci przeciwnej do 16 lat dla wybranej grupy, która „dobrze funkcjonowała społecznie i miała wspierających rodziców" (van der Loos 2024, The Dutch Protocol: Coming of Age).
Argument za wcześniejszym leczeniem opierał się na obserwacji pierwszych 22 młodych pacjentów kliniki w Utrechcie, przepytanych w wieku dwudziestu kilku lat po operacji, którzy wydawali się radzić sobie lepiej niż dorośli, którzy przeszli tranzycję później. Michael Biggs, socjolog z Oksfordu, który napisał najbardziej szczegółową historię protokołu, zauważa, że ta grupa porównawcza pochodziła z wcześniejszych dekad dorosłych pacjentów (Biggs 2023).
Pierwszy zablokowany nastolatek
Pomysł użycia GnRHa pochodził z endokrynologii dziecięcej, gdzie leki te stosowano już do zatrzymywania przedwczesnego dojrzewania (dojrzewania rozpoczętego nietypowo wcześnie). Pierwszy opublikowany przypadek dotyczył pacjentki znanej jako „FG" lub „B", która rozpoczęła supresję dojrzewania w wieku 13 lat, kontynuowała ją do 18. roku życia, a następnie otrzymała testosteron i serię operacji: mastektomię, histerektomię z usunięciem jajników oraz operację narządów płciowych, z których ostatnia była jeszcze w toku w wieku 20 lat (Cohen-Kettenis & van Goozen 1998). Biggs zauważa, że przez kilka lat ten pojedynczy opis przypadku był jedynym opublikowanym dowodem na tę interwencję. Zauważa też, że była już przyjmowana gdzie indziej, m.in. w Standardach Opieki z 2001 roku Harry Benjamin International Gender Dysphoria Association, które później stały się World Professional Association for Transgender Health (WPATH) (Biggs 2023).
Klinicyści
Z protokołem związane są trzy nazwiska: Peggy Cohen-Kettenis, psycholożka, którą Biggs uznaje za główną twórczynię; Henriette Delemarre-van de Waal, endokrynolożka dziecięca w VU University Medical Center (VUmc) w Amsterdamie; oraz Louis Gooren, endokrynolog z zespołu dla dorosłych, współautor pierwszej drukowanej propozycji (Gooren & Delemarre-van de Waal 1996).
Ten artykuł z 1996 roku opisywał GnRHa jako „całkowicie odwracalny", twierdzenie, za którym według Biggsa nie stały wówczas żadne dane, biorąc pod uwagę, że protokół oznaczał supresję trwającą do czterech lat. Protokół został formalnie opisany w 2006 roku (Delemarre-van de Waal & Cohen-Kettenis 2006) i ponownie w 2008 (Cohen-Kettenis, Delemarre-van de Waal & Gooren 2008). Służba dla nastolatków przeniosła się do Amsterdamu, gdzie Center of Expertise on Gender Dysphoria w VUmc (dziś Amsterdam UMC) stało się źródłem większości badań.
Uzasadnienie
Protokół opierał się na dwóch twierdzeniach: że blokery są odwracalne (odstaw lek, a dojrzewanie się wznowi) oraz że pomagają w diagnozie, dając „czas na myślenie" bez cierpienia z powodu niechcianego dojrzewania. Trzeci cel był praktyczny: osoba, która nigdy nie przechodzi przez dojrzewanie własnej płci, jest później łatwiejsza do upodobnienia do płci przeciwnej. Biggs twierdzi, że ten kosmetyczny cel był prawdziwym argumentem sprzedażowym. Jeśli prawie wszyscy, którzy zaczynają blokery, przechodzą na hormony płci przeciwnej, okres „diagnostyczny" nie wydaje się nikogo filtrować (zob. Blokery dojrzewania: kwestia „przycisku pauzy").
Zasady kwalifikacji
Protokół holenderski nigdy nie był przeznaczony dla każdego młodego człowieka, który mówił, że jest transpłciowy. Opublikowane kryteria były surowe (Delemarre-van de Waal & Cohen-Kettenis 2006; de Vries et al. 2011):
| Zasada | Czego wymagała | Dlaczego miała znaczenie |
|---|---|---|
| Wcześnie rozpoczęta, utrzymująca się dysforia | Dysforia płciowa obecna od wczesnego dzieciństwa, nasilona przez pierwsze fizyczne zmiany dojrzewania | Własne obserwacje klinicystów pokazały, że dysforia większości dzieci skierowanych do kliniki słabła do okresu dojrzewania (zob. Desystencja). Dysforię, która trwała do dojrzewania i tam się nasilała, traktowano jako znak, że się utrzyma. |
| Stabilność psychiczna | Brak poważnych zaburzeń psychicznych, które mogłyby zakłócać ocenę lub leczenie; nastolatkowie z problemami takimi jak ciężka depresja lub psychoza powinni być najpierw leczeni | Aby upewnić się, że cierpienie nie było spowodowane czymś innym i że młody człowiek poradzi sobie z leczeniem |
| Wsparcie rodziny | Rodzice lub opiekunowie wspierający leczenie i mogący zapewnić stabilne wsparcie przez cały czas | Leczenie trwało latami i zależało od stabilnego domu |
| Wiek i stadium dojrzewania | Co najmniej 12 lat i stadium Tannera 2–3 (pierwsze widoczne oznaki dojrzewania) | Klinicyści chcieli, aby nastolatek najpierw doświadczył początku własnego dojrzewania, jako testu diagnostycznego |
| Kompleksowa ocena | Wiele sesji ze specjalistą zdrowia psychicznego przez długi okres przed każdym krokiem medycznym oraz stałe wsparcie psychologiczne | Aby zbadać inne wyjaśnienia i wspierać podejmowanie decyzji |
Te kryteria wykluczały dużą część skierowań. W kohorcie, z której powstały badania z 2011 i 2014 roku, 140 z 196 kolejno skierowanych nastolatków uznano za kwalifikujących się do leczenia medycznego (de Vries et al. 2011). W klinice w Lejdzie w latach 2010–2018 143 z 214 nastolatków w wystarczającym wieku do leczenia (67%) uznano za odpowiednich do blokerów (Brik et al. 2020).
Biggs stwierdził, że praktyka nie zawsze odpowiadała zapisanym zasadom. Minimalny wiek 12 lat nie zawsze był przestrzegany, a tabela w samym artykule z 2014 roku pokazuje, że wiek w chwili rozpoczęcia GnRHa w tej kohorcie wynosił od 11,5 do 18,5 roku (Biggs 2023; de Vries et al. 2014).
Czy osoby po detransycji spełniłyby kryteria?
Zasady kwalifikacji zakładały, że staranna ocena wcześnie rozpoczętej, utrzymującej się dysforii może zidentyfikować nastolatków, których dysforia się utrzyma. Niektóre osoby po detransycji mówią, że przeszłyby ten screening. Opisują dysforię od dzieciństwa, długie oceny i brak oczywistych sygnałów ostrzegawczych — a mimo to dokonały detransycji.
Od 12. roku życia chodziłem na cotygodniowe sesje z psychologiem, miałem ocenę dysforii płciowej składającą się z kilku sesji w ciągu 6 miesięcy i zdiagnozowano mnie w wieku 15 lat… Byłem bardzo wyraźnym przypadkiem silnie dysforycznego binarnego chłopca trans, który spełniał kryteria diagnostyczne i nie wykazywał żadnych sygnałów ostrzegawczych mogących wskazywać na przyszłą detransycję, a jednak tu jestem. —Wonderful_Walk4093, kobieta po detransycji
To zabawne, wygląda na to, że wielu z nas tutaj to osoby, które wcześniej zostałyby zaklasyfikowane jako „prawdziwe osoby trans". Dysforia od dzieciństwa, żaden ze stereotypowych znaków przyszłej detransycji. To naprawdę każe kwestionować całą sprawę. —malcoze, kobieta po detransycji
Te relacje nie pokazują, jak często przypadki o wczesnym początku dokonują detransycji. Pokazują, że centralne założenie protokołu — że właściwe kryteria selekcji mogą przewidzieć, kto odniesie korzyść — nie jest czymś, co osoby po detransycji przyjmują za pewnik. Badania dzieciństwa tego samego zespołu amsterdamskiego wykazały, że dysforia większości dzieci skierowanych do kliniki słabła, a dysforia w dzieciństwie była silnie związana z późniejszym pociągiem do tej samej płci (Desystencja). Biggs twierdzi, że protokół nigdy nie zmierzył się z tym, co blokowanie dojrzewania oznacza dla nastolatka, którego dysforia być może by osłabła.
Badanie z 2011 roku: same blokery
Co zrobiło
de Vries et al. 2011, opublikowane w Journal of Sexual Medicine, obserwowało pierwszych 70 z 111 nastolatków, którym przepisano blokery w klinice w Amsterdamie w latach 2000–2008. Oceniano ich przed rozpoczęciem GnRHa i ponownie tuż przed rozpoczęciem hormonów płci przeciwnej, średnio około dwa lata później. Pomiary obejmowały problemy behawioralne i emocjonalne (raport rodziców i samoopis), depresję, lęk, złość, ogólne funkcjonowanie oceniane przez klinicystów, dysforię płciową i zadowolenie z ciała.
Co wykazało
- Problemy behawioralne i emocjonalne oraz objawy depresyjne zmniejszyły się, a funkcjonowanie oceniane przez klinicystów poprawiło się.
- Odsetek nastolatków, których problemy zgłaszane przez rodziców mieściły się w zakresie klinicznym, spadł z 44% do 22%.
- Dysforia płciowa i niezadowolenie z ciała nie zmieniły się. Lęk i złość również nie.
- Żaden nastolatek nie przerwał blokerów. Wszyscy 70 przeszli na hormony płci przeciwnej.
Autorzy uznali, że supresję dojrzewania „można uznać za wartościowy wkład" w leczenie.
Ograniczenia
- Brak grupy porównawczej. Poprawa może odzwierciedlać dorastanie, wsparcie psychologiczne, które otrzymywał każdy nastolatek, lub regresję do średniej (ludzi często ocenia się, gdy cierpienie jest duże, więc późniejsze wyniki zwykle wyglądają lepiej, cokolwiek się stanie).
- Małe i niekompletne dane. W przypadku niektórych pomiarów wyniki były dostępne tylko dla około 41 nastolatków, według ponownej analizy angielskiego National Institute for Health and Care Excellence (NICE), który ocenił ustalenia jako o bardzo niskiej pewności (NICE 2020).
- Przeważnie prawidłowe wyniki na początku. Zgłaszane zmiany były w większości przesunięciami w obrębie normy.
- Główny problem się nie poprawił. Lek ma łagodzić cierpienie dotyczące ciała, ale pomiary tego cierpienia pozostały niezmienione.
- Wszyscy pacjenci kontynuowali. To, że 100% przeszło na hormony, można czytać jako znak dobrej selekcji albo jako znak, że „diagnostyczna" pauza nie działała jak pauza.
Badanie z 2014 roku: po hormonach i operacji
Co zrobiło
de Vries et al. 2014, opublikowane w Pediatrics, obserwowało tę samą kohortę co najmniej rok po operacji. Uczestnicy byli oceniani trzy razy: przed blokerami (średni wiek 13,6), na początku hormonów płci przeciwnej (16,7) i po operacji (20,7). Operacja oznaczała wagino plastykę dla kobiet trans; dla mężczyzn trans mastektomię i histerektomię z usunięciem jajników.
Kto był w końcowej próbie
Spośród 70 nastolatków z badania z 2011 roku 55 (22 kobiety trans, 33 mężczyzn trans) wzięło udział w końcowej ocenie. Artykuł wymienia 15 osób, które tego nie zrobiły:
| Powód | Liczba |
|---|---|
| Jeszcze nie rok po operacji | 6 |
| Medycznie niekwalifikujący się do operacji (np. niekontrolowana cukrzyca, otyłość chorobliwa) | 3 |
| Odmowa udziału | 2 |
| Nieodesłane kwestionariusze | 2 |
| Wypadnięcie z opieki | 1 |
| Zmarła po wagino plastyce (martwicze zapalenie powięzi, ciężka infekcja tkanek) | 1 |
Jedenaście z 15 osób nieuczestniczących to kobiety trans (urodzone jako chłopcy). Kompletne dane ze wszystkich trzech punktów czasowych były dostępne dla 40 uczestników.
Co wykazało
- Dysforia płciowa i trudności z obrazem ciała utrzymywały się podczas supresji dojrzewania i „ustąpiły" po hormonach i operacji.
- Funkcjonowanie psychologiczne poprawiało się stopniowo, aż do odsetka problemów klinicznych „nieodróżnialnego od prób populacji ogólnej".
- Dobrostan i jakość życia opisano jako podobne lub lepsze niż u holenderskich rówieśników w tym samym wieku.
- Żaden uczestnik nie zgłosił żalu, a wszyscy byli „bardzo lub dość zadowoleni" ze swoich operacji.
Autorzy uznali, że protokół daje młodzieży z dysforią płciową „szansę rozwoju na dobrze funkcjonujących młodych dorosłych". Wraz z artykułem z 2011 roku stało się to głównym dowodem na protokół w wytycznych, takich jak wytyczne Endocrine Society z 2017 roku i Standardy Opieki WPATH.
Krytyka
Abbruzzese, Levine i Mason (2023)
W 2023 roku E. Abbruzzese z Society for Evidence-Based Gender Medicine (grupy krytycznej wobec tranzycji młodzieży), psychiatra Stephen Levine i pediatrka Julia Mason opublikowali szczegółową krytykę w Journal of Sex & Marital Therapy (Abbruzzese, Levine & Mason 2023). Była to odpowiedź na Annelou de Vries, która broniła badań przed wcześniejszym artykułem Levine'a i współpracowników (de Vries 2023).
Autorzy przyjmują, że badania wykazały, iż hormony i operacja „mogą z powodzeniem zmieniać wygląd fenotypowy" nastolatków. Twierdzą jednak, że badania nie wykazały korzyści psychologicznej wystarczająco dużej, by uzasadnić szkody, „w tym pewność bezpłodności". Ich główne punkty:
- Błąd selekcji. Tylko nastolatkowie, którzy radzili sobie wystarczająco dobrze na każdym etapie, przechodzili dalej i byli liczeni. Osoby, których nie można było operować, które nie reagowały lub zrezygnowały, znikały z wyników. Według autorów badania „nieumyślnie raportowały tylko swoje najlepsze wyniki". Wskazują na końcową próbę 55 osób, „z kluczowymi wynikami dostępnymi dla zaledwie 32 osób".
- Skala dysforii płciowej została zmieniona. Utrecht Gender Dysphoria Scale (UGDS) ma wersję męską i żeńską z przeważnie różnymi pozycjami. Przed leczeniem i na początku hormonów uczestnicy wypełniali wersję dla swojej płci urodzenia. Po operacji wypełniali wersję dla swojej identyfikowanej płci. Artykuł sam to mówi. Abbruzzese i współpracownicy twierdzą, że przejście na skalę zaprojektowaną dla płci przeciwnej „zasadniczo gwarantowało" spadek wyników, więc główne ustalenie „rozwiązania dysforii płciowej" jest „całkowicie nieważne".
- Zakłócenie przez terapię. Każdy nastolatek otrzymywał stałe wsparcie psychologiczne, więc efektów leków, terapii i dojrzewania nie można rozdzielić.
- Szkody fizyczne nie były mierzone. Badania nie oceniały kości, mózgu ani funkcji seksualnych, choć te ryzyka były podnoszone od początku.
- Zachorowalność i śmiertelność. Licząc zgon i pacjentów, których nie można było operować z przyczyn medycznych, autorzy szacują krótkoterminową poważną zachorowalność i śmiertelność na „być może nawet 6%–7%".
- Słaba stosowalność. Według autorów typowy obraz w dzisiejszych klinikach to dysforia rozpoczęta po dojrzewaniu wraz ze znaczącą chorobą psychiczną: „dwa obrazy kliniczne, które Holendrzy wyraźnie zdyskwalifikowali". Wyników nie można więc do nich stosować.
Artykuł napisali krytycy tranzycji młodzieży i należy go czytać jako argument, a nie neutralny przegląd. Ale każdy punkt można sprawdzić w oryginalnych pracach, a fakty, na których się opiera (55 uczestników, zmiana skali, zgon, wykluczeni pacjenci, zasady selekcji), pochodzą z własnych raportów autorów holenderskich.
Michael Biggs
Historia Biggsa z 2023 roku (Biggs 2023) dochodzi do podobnych wniosków inną drogą. Twierdzi, że „liczba obserwacji była znacznie mniejsza niż 70", że spadek dysforii płciowej „zależał od nieporównywalnych skal" (wyniki przed i po pochodziły z różnych kwestionariuszy) oraz że wyniki „pomijają jedną pacjentkę, która zmarła, ponieważ supresja dojrzewania wymusiła bardziej ryzykowną wagino plastykę". Dodaje, że żadne z dwóch założycielskich twierdzeń nie zostało nigdy przetestowane: nie wykazano, że supresja przez cztery lata lub dłużej nie pozostawia trwałego efektu, a ponieważ prawie wszyscy przeszli na hormony, „diagnostyczna" pauza nigdy nikogo nie wyselekcjonowała. Protokół ignorował też związek między dysforią w dzieciństwie a późniejszą homoseksualnością oraz wpływ supresji na rozwój seksualny.
Biggs porównał także wyniki holenderskie z wczesnymi wynikami replikacji brytyjskiej, którą klinika Tavistock przedstawiła własnej radzie w 2015 roku. Poinformował, że holenderska poprawa funkcjonowania psychologicznego nie powtórzyła się w Anglii (Biggs 2020), i wskazał w tych wstępnych danych oznaki większej liczby samookaleczeń i większych problemów u dziewcząt (Carmichael et al. 2021). Te wstępne dane nigdy nie zostały opublikowane w czasopiśmie, więc nie można ich niezależnie zweryfikować.
Zgon po operacji
Młoda kobieta trans z kohorty zmarła po operacji. Jej przypadek opublikował osobno zespół chirurgiczny z Amsterdamu (Negenborn et al. 2017). Była blokowana od wczesnego dojrzewania, więc jej tkanka narządów płciowych nie rozwinęła się wystarczająco do standardowej wagino plastyki metodą inwersji prącia. Chirurdzy użyli zamiast tego fragmentu jelita, co jest bardziej złożoną operacją. Rozwinęła martwicze zapalenie powięzi wywołane przez oporną E. coli i zmarła.
Artykuł z 2014 roku wspomina zgon jednym zdaniem jako powód nieuczestniczenia. Krytycy twierdzą, że zgon bezpośrednio związany z protokołem (wczesna supresja prowadząca do bardziej ryzykownej operacji) powinien być traktowany jako wynik protokołu, a nie brakujące dane. Ten sam problem tkankowy dotyczy innych wcześnie blokowanych osób płci męskiej; zob. Wagino plastyka i Funkcja seksualna.
Rezygnacje i brakujące dane
Autorzy holenderscy nie zgłosili żadnych różnic statystycznych na początku między 55 uczestnikami a 15 osobami nieuczestniczącymi. Krytycy odpowiadają, że osoby nieuczestniczące to dokładnie te, których wyniki mają największe znaczenie dla bezpieczeństwa, a „brak różnicy na początku" nic nie mówi o tym, jak sobie później radziły. Ten sam problem przewija się przez późniejsze badania holenderskie. W badaniu kości van der Loos et al. 2023 wzięło udział tylko 75 z 143 kwalifikujących się osób (52%). W kohorcie dorosłych kliniki 36% pacjentów przestało przychodzić po kilku latach (Wiepjes et al. 2018).
Osoby po detransycji często podnoszą ten punkt z własnego doświadczenia. Kilka mówi, że po prostu przestały chodzić do kliniki i nigdy nie zostałyby zarejestrowane jako osoby po detransycji.
Nigdy więcej nie rozmawiałem z lekarzem w klinice płci po odstawieniu hormonów, więc skąd mieliby wiedzieć, że dokonałem detransycji? —Lurkersquid, kobieta po detransycji
Podpisałem też papiery, które oznaczają, że jestem objęty jakimś badaniem, ale jestem dość pewien, że teraz nie rejestrują mnie jako osoby po detransycji. Więc nie wiem, jak prawdziwe mogą być te badania. Tak wiele osób po detransycji po prostu znika z klinik, bo mają z nimi związany uraz i nie chcą wracać. —ClydeFallon, kobieta po detransycji
Replikacja brytyjska: Carmichael et al. (2021)
Gender Identity Development Service (GIDS) kliniki Tavistock w Londynie rozpoczął w 2011 roku „Early Intervention Study". Miała ona replikować podejście holenderskie u 12–15-latków z ciężką, utrzymującą się dysforią, z podobnymi kryteriami włączenia: dysforia trwająca całe życie, stabilność psychologiczna i co najmniej sześć miesięcy oceny (Carmichael et al. 2021).
| Amsterdam (de Vries et al. 2011) | Londyn (Carmichael et al. 2021) | |
|---|---|---|
| Próba | 70 z 111 leczonych, 2000–2008 | 44, rozpoczęte 2011–2015 |
| Grupa porównawcza | Brak | Brak |
| Problemy psychiczne | Poprawa | Bez zmian (rodzice i samoopis) |
| Samookaleczenia | Nie raportowano osobno | Średnio bez zmian |
| Dysforia płciowa | Bez zmian | Bez zmian |
| Przejście na hormony płci przeciwnej | 70 z 70 (100%) | 43 z 44 (98%) |
| Dane w późniejszych punktach | Około 41–70 w zależności od pomiaru | 24 po 2 latach, 14 po 3 latach |
Autorzy nie znaleźli „żadnych zmian w funkcjonowaniu psychologicznym, jakości życia ani stopniu dysforii płciowej". Gęstość kości pozostawała za rówieśnikami, a działania niepożądane, takie jak bóle głowy, uderzenia gorąca i zmęczenie, były częste. Badanie opublikowano w czasopiśmie dopiero w 2021 roku, dziesięć lat po rozpoczęciu; Biggs twierdzi, że opóźnienie odzwierciedlało rozczarowujące wyniki. Ponowna analiza opublikowanych danych z 2024 roku przyjrzała się każdej osobie zamiast średnim grupowym. Wykazała, że 15–34% nastolatków „w sposób wiarygodny się pogorszyło", w zależności od pomiaru i punktu czasowego (McPherson & Freedman 2024).
Najbardziej bezpośrednia próba powtórzenia badania holenderskiego, z podobnymi zasadami selekcji, nie odtworzyła więc jego korzyści psychologicznych. Późniejsze badanie amerykańskie 94 nastolatków rozpoczynających blokery również nie wykazało mierzalnej zmiany w zdrowiu psychicznym w ciągu dwóch lat, przy braku 37% danych o depresji w obserwacji (Olson-Kennedy et al. 2025; zob. Badanie Olson-Kennedy NIH).
Odpowiedź holenderska
Holenderscy klinicyści nie wycofali badań. W swojej odpowiedzi Levine'owi i współpracownikom de Vries argumentowała, że krytycy źle zrozumieli badanie, że późniejsze krótsze badania również wykazały poprawione lub stabilne funkcjonowanie psychologiczne i złagodzenie niezgodności płciowej, oraz że staranna ocena i świadoma zgoda były zawsze zalecane (de Vries 2023). Szersze stanowisko holenderskie, powtórzone przez holenderską Radę Zdrowia i rząd w 2026 roku, jest takie, że problemy stwierdzone za granicą (na przykład przez Cass Review w Anglii) pochodzą z klinik, które nie przestrzegały modelu holenderskiego, a więc nie dotyczą opieki holenderskiej (Ministerstwo Zdrowia, Opieki Społecznej i Sportu 2026).
Jak kliniki na świecie odeszły od kryteriów
Protokół holenderski rozprzestrzenił się szybko. W większości miejsc przyjęto leki i progi wiekowe, ale zasady kwalifikacji złagodzono lub zniesiono.
Populacja pacjentów się zmieniła
Od około 2012 roku skierowania do klinik płci dla młodzieży gwałtownie wzrosły w wielu krajach, a większość przesunęła się w stronę nastoletnich dziewcząt. Wiele z nich nie miało historii dysforii w dzieciństwie i miało inne problemy zdrowia psychicznego. W pierwszej fińskiej służbie ds. płci dla młodzieży 41 z 47 nastolatków ocenianych w latach 2011–2013 (87%) urodziło się jako dziewczynki, 75% było wcześniej w specjalistycznej opiece psychiatrycznej z innych powodów, a 64% nie miało dysforii płciowej w dzieciństwie, którą oni lub ich rodzice pamiętaliby (Kaltiala-Heino et al. 2015). To są te dwie grupy — początek po dojrzewaniu i znaczące problemy psychiatryczne — które wykluczały kryteria holenderskie. Zob. Zmiana demograficzna i Dysforia płciowa o szybkim początku.
Anglia
W GIDS blokery najpierw podawano tylko w ramach Early Intervention Study. Cass Review 2024 stwierdził, że od 2014 roku, przed dostępnością jakichkolwiek wyników, blokery „przeszły z protokołu wyłącznie badawczego do dostępności w rutynowej praktyce klinicznej". Podawano je szerszej grupie pacjentów, która nie spełniłaby pierwotnych kryteriów włączenia. Przegląd stwierdził również, że ocena była niespójna, a inne wyjaśnienia cierpienia, takie jak autyzm i trauma, często nie były badane. Zob. Tavistock GIDS i Bell przeciwko Tavistock.
Wytyczne
- Wytyczne Endocrine Society z 2017 roku zalecały blokery przy pierwszych oznakach dojrzewania. Według ich własnej gradacji dowody za każdym zaleceniem dla nastolatków miały niską lub bardzo niską jakość. Zob. Endocrine Society.
- WPATH Standards of Care 8 (2022) wymagają „kilku lat" utrzymującego się cierpienia i dokładnej oceny, ale nie stawiają wymogu, by dysforia zaczęła się we wczesnym dzieciństwie. Nie ustalono minimalnego wieku dla hormonów ani większości operacji. Minimalne wieku w projekcie z 2021 roku usunięto przed publikacją. Zob. WPATH.
- Wiele klinik amerykańskich przeszło na model „afirmacyjny", w którym deklarowana tożsamość młodego człowieka jest akceptowana, a nie badana (zob. Przeglądy dowodów: model afirmacji).
W Holandii
Praktyka zmieniła się także w klinikach holenderskich. W Lejdzie (2010–2018) typowy wiek rozpoczęcia blokerów wynosił 15 lat dla dziewcząt trans i 16 lat dla chłopców trans, późno w dojrzewaniu lub po nim. Dwudziestu nastolatków pozostało na blokerach dłużej niż planowano, często z powodu niestabilnej sytuacji rodzinnej, autyzmu lub depresji (Brik et al. 2020). W kohorcie amsterdamskiej liczącej 720 osób mediana wieku rozpoczęcia blokerów wynosiła 16,0 dla osób urodzonych jako dziewczynki (van der Loos et al. 2022). Przegląd 20 lat obejmujący 1766 dzieci i nastolatków w Amsterdamie wykazał gwałtowny wzrost skierowań, przesunięcie w stronę dziewcząt oraz rosnący wiek przy przyjęciu i przy rozpoczynaniu blokerów (van der Loos et al. 2023, J Sex Med).
Co opisują osoby po detransycji
Osoby po detransycji leczone poza Holandią często opisują kroki, które kryteria holenderskie miały zapewnić, jako nieobecne: oceny z kilku sesji, zignorowaną historię psychiatryczną i rodziców, którym powiedziano, że leczenie jest pilne.
Żałuję, że nikt nie potrafił zaprzeczyć twierdzeniu, że blokery nie są eksperymentalne i są stosowane konsekwentnie od dziesięcioleci. Bardzo mylące stwierdzenie, ponieważ protokół holenderski nie był przestrzegany w innych krajach; został radykalnie zmieniony przez zastosowanie go do innej populacji. Historycznie nigdy nie był używany, gdy dzieci miały dysforię o późnym początku w wieku nastoletnim. —Takeshold, kobieta po detransycji
Pamiętam, że miałem 16 lat i poszedłem do kliniki płci, i tak bardzo bałem się, że będą mnie gatekeepować. Tak się martwiłem, że będą się przejmować tym, że dosłownie zeznaję w sądzie przeciwko komuś, kto mnie zgwałcił, mam zaburzenie odżywiania, historię depresji i prób samobójczych, ciężki lęk i ataki paniki przez całe życie — ale oni w ogóle się tym nie przejmowali. —Admirable_Treacle_97, kobieta po detransycji
W wieku 16 lat przepisano mi estrogen i blokery dojrzewania. Tylko dwie godzinne wizyty u psychiatry w szpitalu dziecięcym, potem dostałem zielone światło na rozpoczęcie terapii hormonalnej. —Dear-Shift-7636, mężczyzna po detransycji
Te relacje opisują leczenie, które łamało pierwotne zasady: niestabilność psychiatryczną, niewiele eksploracji, a w niektórych przypadkach hormony rozpoczęte razem z blokerami. Zob. Zdrowie psychiczne i dysforia płciowa, Trauma i Świadoma zgoda.
Blokowanie w młodym wieku: relacje osób po detransycji i osób trans
Osoby po detransycji
Niektórym osobom po detransycji podano blokery we wczesnej adolescencji, blisko wieku i stadium dojrzewania przewidzianych przez protokół. Ich relacje koncentrują się na tym, jak przedstawiono decyzję, czego nie zbadano i co zostało utracone.
Rodzina jednego z komentatorów zaplanowała protokół holenderski z nazwy:
Dostałem blokery w wieku 12 lat, a następnie rozpocząłem niską dawkę testosteronu imitującą męskie dojrzewanie. Moja rodzina i ja planowaliśmy protokół holenderski, odkąd byłem dość młody. Mam bardzo mieszane uczucia — w niektórych przypadkach może to być warte zachodu, ale jest zbyt wiele niewiadomych. Moi rodzice naprawdę chcieli dla mnie jak najlepiej i otrzymywali tylko afirmujące informacje i zasoby. Teraz jestem 15-letnią kobietą z głębokim głosem i męską twarzą, i niedawno zdecydowałem się odstawić blokery i T. Czuję się jak eksperyment naukowy i zasadniczo czekam, aby zobaczyć, co stanie się z moim ciałem. —redactedchicken, komentator /r/detrans
Inni opisują blokery jako pierwszy krok na drodze, którą popychano ich do przejścia szybko, aby nie przeszli przez własne dojrzewanie:
Dokonałem tranzycji społecznej w wieku 10 lat, bardzo szybko trafiłem na blokery, ale testosteron zacząłem dopiero około 15/16 roku życia. Moje doświadczenie było podobne do twojego: mówiono mi, żebym działał szybko, żeby nie przechodzić przez żeńskie dojrzewanie; to był też jeden z głównych punktów, które doprowadziły mnie do dalszej tranzycji, byłem po prostu potwierdzany przez wszystkich, więc jako małe dziecko myślałem, że to świetnie, aż do niedawna. —Empty_Context222, kobieta po detransycji
Chociaż to był mój wybór i zdaję sobie sprawę, że jestem przynajmniej częściowo za to odpowiedzialny, nadal jestem tak zdenerwowany, że w wieku 14 lat dano mi blokery, a w wieku 16 lat zastrzyki testosteronu. Mój mózg nie był wystarczająco rozwinięty, aby w pełni zrozumieć (czasami nieodwracalne) zmiany, które przyniesie terapia hormonalna, i gdyby terapeuci po prostu spróbowali naprawdę wejść głębiej, zdaliby sobie sprawę, że to, co pomyliłem z dysforią płciową, było w rzeczywistości tylko głęboko zakorzenioną traumą i nienawiścią do siebie. —Luzzenz, kobieta po detransycji
Niektórzy mówią, że powiedziano im, że blokery są nieszkodliwe, co odbija język „pełnej odwracalności" z propozycji z 1996 roku:
Chciałem blokerów dojrzewania, gdy byłem młodszy, bo słyszałem, że są nieszkodliwe i pomogą ludziom zmagającym się z obrazem siebie takim jak ja. Nigdy nie powiedziano mi o jakichkolwiek szkodach biologicznych, które mogą wyrządzić. —willow_wind, kwestionuje własny status osoby trans
A niektórzy wskazują, że sam harmonogram protokołu — blokery od 12 lat do hormonów w wieku 16 lat — oznacza lata supresji, a nie krótką pauzę:
Co więcej, ktoś musiałby być na blokerach przez około 5 lat między początkiem dojrzewania a momentem, w którym jest wystarczająco dorosły, by podjąć świadomą decyzję o tranzycji. Tego nie można uznać za krótkoterminowy kurs. —bigbeard61, mężczyzna po desystencji
Osoby trans
Osoby trans, którym podano blokery wcześnie lub które żałują, że ich nie dostały, często opisują je jako leczenie, które oszczędziło im najbardziej bolesnych i trwałych skutków niewłaściwego dojrzewania. W najsilniejszej formie ten pogląd mówi, że samo dojrzewanie urodzeniowe jest nieodwracalne. Odmawianie blokerów nie jest więc neutralnym wyborem, a nastolatek, który je odstawi, nadal może przejść przez własne dojrzewanie.
Danie komuś sposobu na niewyrządzanie szkody niewłaściwego dojrzewania jest celem blokerów. Danie mu szansy zdecydowania, zanim narzuci się mu niewłaściwe hormony, prawda? Jeśli nie dasz komuś tego, czego chce, nie zmuszaj go do przeżywania tego, co bardzo dobrze może mu zaszkodzić. —ZoeyKaisar, kobieta trans (MTF)
Jeśli twoje 13-letnie dziecko cierpi z powodu dojrzewania, blokery dojrzewania mogą być bezpieczną, odwracalną opcją, aby dać mu czas na zbadanie swojej tożsamości bez dodatkowego stresu niechcianych zmian fizycznych. —Alexzulii, mężczyzna trans (FTM)
Wiedziałem, że coś jest od 7. roku życia, ale wtedy nie wiedziałem, że bycie trans jest w ogóle rzeczą. W rezultacie tłumiłem się do wczesnych lat dwudziestych i zostałem straumatyzowany dekadą dojrzewania. Gdybym wtedy wiedział, co to jest, nie cierpiałbym tak bardzo i jestem pewien, że przekonałbym rodziców, żeby dali mi blokery dojrzewania. —Ok_Delay1124, kobieta trans (MTF)
Nie każda relacja osoby trans jest tak jednoznaczna. Mężczyzna trans, który otrzymał blokery w wieku 11 lub 12 lat, był z nich zadowolony, ale powiedział też, że nie żałuje tej części żeńskiego dojrzewania, przez którą przeszedł:
Całkowicie to rozumiem — w ogóle nie „żałuję" żeńskiego dojrzewania. Nie przeszedłem przez całe, ale pamiętam, że ekscytowałem się piersiami i takimi rzeczami, cieszę się, że mogłem dostać blokery hormonalne tak wcześnie (około 11–12 lat). —MISOSOOUPE, mężczyzna trans (FTM)
Gdzie relacje się spotykają i rozchodzą
| Pytanie | Relacje osób trans | Relacje osób po detransycji |
|---|---|---|
| Co robią blokery? | Zapobiegają nieodwracalnym zmianom niewłaściwego dojrzewania; kupują czas | Zatrzymują rozwój w oknie, które nie wraca; nie są pauzą |
| Czy wczesne leczenie to korzyść? | Tak: wcześniej oznacza mniej cierpienia i lepsze wyniki fizyczne później | Wczesne leczenie przyszło, zanim mogli zrozumieć, co jest rozstrzygane, lub zbadać inne przyczyny |
| Czy ryzyka zostały wyjaśnione? | Często opisywane jako bezpieczne i odwracalne | Często mówią, że powiedziano im, że blokery są nieszkodliwe |
| A „czas na myślenie"? | Czas na badanie tożsamości bez cierpienia | Czas wykorzystano na przygotowanie następnego kroku, a nie na kwestionowanie go |
Obie grupy opisują to samo leczenie, w niektórych przypadkach w tym samym wieku, z przeciwnymi wynikami. Obie opisują wczesną adolescencję jako czas, w którym decyzje trzeba było podejmować pod presją. Spór dotyczy tego, który błąd jest gorszy: przejść przez dojrzewanie, którego się nie chciało, czy przegapić takie, które później chciałoby się mieć. Badania holenderskie nie mogą tego rozstrzygnąć, ponieważ nigdy nie obserwowały grupy, która nie otrzymała blokerów, i zakończyły się około 20. roku życia.
Co holenderscy klinicyści powiedzieli od tego czasu
Zespół holenderski bronił swojej pierwotnej pracy, jednocześnie kilkakrotnie ostrzegając, że nie należy jej stosować bezkrytycznie do dzisiejszych pacjentów.
- 2020: „Pewna ostrożność jest uzasadniona". W komentarzu w Pediatrics Annelou de Vries zauważyła, że pierwotny protokół wymagał „obecności dysforii płciowej od wczesnego dzieciństwa". Zauważyła, że nastolatkowie z historią rozpoczętą po dojrzewaniu „jeszcze nie uczestniczyli we wczesnych badaniach ewaluacyjnych". Powiedziała, że to „rodzi pytanie", czy pozytywne wyniki dotyczą także nastolatków, którzy dziś „pojawiają się w przytłaczająco dużej liczbie", w tym starszych „być może bez historii w dzieciństwie". Zauważyła, że niektóre historie przypadków opisują nastolatków zgłaszających się później, którzy ostatecznie dokonują detransycji, a systematyczne badania przerwania po hormonach lub operacji „obecnie brakują" (de Vries 2020).
- 2021: „Nie wiemy, czy badania, które zrobiliśmy w przeszłości, nadal można zastosować do tego czasu". Thomas Steensma z centrum amsterdamskiego powiedział holenderskiej gazecie Algemeen Dagblad, że „rejestruje się znacznie więcej dzieci, i to innego typu", z trzykrotnie większą liczbą zarejestrowanych urodzonych jako dziewczynki niż jako chłopcy. Powiedział, że istnieje niewiele badań nad blokerami i hormonami u młodych ludzi, „dlatego jest to również postrzegane jako eksperymentalne". Skrytykował także kliniki za granicą za „ślepe" przyjęcie holenderskich metod leczenia bez badania własnych pacjentów (tłumaczenie angielskie przez Voorzij). Kilka miesięcy później powiedział NRC, że nie ma „dowodów" na modę i że nowsze pacjentki płci żeńskiej nie były bardziej ani mniej niezgodne płciowo niż wcześniejsze (NRC 2021).
- 2022–2024: obrona badań. De Vries broniła ustaleń z 2011 i 2014 roku przed krytykami (de Vries 2023), a zespół nadal stoi za protokołem. Wskazuje na swoje dane o trendach czasowych, które nie wykazały zmian w intensywności dysforii ani funkcjonowaniu psychologicznym wśród skierowań do Amsterdamu w latach 2000–2016, poza przesunięciem proporcji płci.
Oba stanowiska mogą współistnieć: holenderscy klinicyści utrzymują, że ich model działa dla pacjentów, dla których został zaprojektowany, a kliniki, które złagodziły kryteria, to odrębny problem. Niektóre osoby po detransycji czytają ostrzeżenia klinicystów jako przyznanie, że dowody nigdy nie obejmowały ludzi takich jak oni.
Autorzy badań holenderskich zaczynają mówić głośno, że obecny system wyłącznie afirmacyjny nie jest popierany przez ich ustalenia z powodu różnic populacyjnych, choć te same badania są wykorzystywane niemal wyłącznie do jego uzasadnienia. —spare_eye, kobieta po desystencji
Nowsze dane follow-up z Holandii
Kontynuacja hormonów: van der Loos et al. (2022)
Największe nowsze badanie holenderskie połączyło akta kliniki w Amsterdamie z krajowym rejestrem recept (van der Loos et al. 2022, Lancet Child & Adolescent Health).
- Kto: 720 osób (69% urodzonych jako dziewczynki), które rozpoczęły blokery przed 18. rokiem życia, a następnie dodały hormony płci przeciwnej.
- Ustalenie: Pod koniec 2018 roku 704 (98%) miało receptę na hormony płci przeciwnej; 16 nie miało.
- Wiek: Mediana wieku rozpoczęcia blokerów wynosiła 14,1 dla urodzonych jako chłopcy i 16,0 dla urodzonych jako dziewczynki. Na koniec obserwacji mediana wieku wynosiła tylko około 20 i 19 lat.
- Brak predyktorów: Wiek, stadium dojrzewania, rok pierwszej wizyty i usunięcie gonad nie przewidywały przerwania.
Autorzy nazwali wynik uspokajającym. Jego ograniczenia są znaczące:
- Recepta nie jest miarą korzyści. Badanie liczyło ubezpieczoną receptę w jednej dacie. Nie mierzyło, czy ludzie przyjmowali leki, ani ich dobrostanu, satysfakcji czy żalu.
- Obserwacja była krótka. W kohorcie dorosłych Amsterdamu żal pojawił się średnio około 11 lat po rozpoczęciu hormonów, z zakresem od około 4 do 22 lat (Wiepjes et al. 2018). Większość uczestników badania z 2022 roku nie osiągnęła tego punktu.
- Gonadektomia wymusza kontynuację. Osoby, którym usunięto jajniki lub jądra, potrzebują hormonu płciowego przez całe życie, aby chronić kości. Ciągła recepta nie pokazuje, że nadal popierają swoją tranzycję.
- Liczone były tylko osoby, które dotarły do hormonów. Każdy, kto przerwał po samych blokerach, został wykluczony.
- Inne dane się różnią. Amerykańskie badanie wojskowych dokumentów zdrowotnych wykazało, że około 3 na 10 przerwało hormony w ciągu czterech lat (Roberts et al. 2022).
Niektórzy komentatorzy trans cytują wysokie wskaźniki kontynuacji jako dowód, że nastolatkowie rozpoczynający leczenie rzadko zmieniają zdanie. Osoby po detransycji, które dyskutowały o badaniu, gdy się ukazało, pytały, co właściwie mierzy 98%:
Moim zdaniem największym problemem byłby powód kontynuacji. Czy uczestnicy kontynuowali leczenie z powodu satysfakcji, czy dlatego, że czuli, iż muszą kontynuować z powodu problemów rozwojowych, społecznych lub medycznych? —OnceBitten8240, kobieta po detransycji
Przerwanie blokerów
Badania holenderskie podają, że bardzo niewielu nastolatków przerywa blokery:
- 1,4% osób, które rozpoczęły blokery w 20-letnim przeglądzie amsterdamskim, przerwało, głównie dlatego, że ich dysforia zniknęła (van der Loos et al. 2023, J Sex Med).
- 3,5% (5 z 143) w Lejdzie przerwało, ponieważ nie chciało już leczenia płci. Ich powody obejmowały poczucie niebinarności, zakochanie się oraz problemy rodzinne lub osobiste (Brik et al. 2020).
Sami autorzy z Lejdy napisali, że wysoki odsetek przejścia na hormony może odzwierciedlać kryteria kwalifikacji, które wybierają nastolatków bardzo prawdopodobnie kontynuujących, i że ich badanie nie mogło pokazać, czy same blokery czynią trwałość bardziej prawdopodobną.
Inne holenderskie badania wyników
Inne obserwacje amsterdamskie wykazały, że gęstość kości kręgosłupa u osób urodzonych jako chłopcy była nadal poniżej poziomu sprzed leczenia dla wieku po około 12 latach hormonów (van der Loos et al. 2023); że żadna z 29 kobiet trans blokowanych we wczesnym dojrzewaniu nie miała dojrzałych plemników podczas operacji (de Nie et al. 2022); oraz że żal dorosłych po gonadektomii wynosił 0,3–0,6%, liczony tylko jako wznowienie hormonów płci urodzenia, przy 36% pacjentów, którzy już nie przychodzili (Wiepjes et al. 2018). Są one omówione na stronach Blokery dojrzewania, Płodność i Żal z powodu tranzycji.
Przegląd holenderskiej Rady Zdrowia (2026)
Po dwóch wnioskach w parlamencie holenderskim minister zdrowia poprosił Radę Zdrowia Holandii (Gezondheidsraad) o przegląd opieki nad płcią młodzieży. Jej opinia, opublikowana 30 czerwca 2026 roku, obejmuje blokery i hormony płci przeciwnej dla osób poniżej 18. roku życia, ale nie operacje (Gezondheidsraad 2026). Jej główne wnioski:
- Holenderska opieka nad płcią młodzieży jest „starannie zorganizowana", z obszerną fazą eksploracji, i pasuje do holenderskich ram prawnych.
- Leczenie osiąga zamierzone efekty fizyczne. Istnieją „wskazania na pewną poprawę" wyników psychicznych, a obecne dane dotyczące niepożądanych efektów nie budzą obaw.
- Wpływ na poznanie i płodność jest niewystarczająco zbadany, a brakuje danych długoterminowych.
- Badania holenderskie pokazują, że od 0% do 3,5% przerywa hormony rozpoczęte jako nieletni, i nie stwierdzono żalu. Ale liczby osób z żalem „nie można właściwie ustalić" z powodu krótkiej obserwacji i „znacznego odpływu" w badaniach. Rada widziała też oznaki, że niektórzy, którzy przerywają lub żałują, nie mówią o tym swoim świadczeniodawcom.
- Międzynarodowa praktyka odwołująca się do protokołu holenderskiego „nie zawsze jest zgodna" z obecnym modelem holenderskim, i nie jest jasne, czy inne kraje poświęciły wystarczająco uwagi eksploracji i wsparciu psychologicznemu.
Rada nie zaleciła zmiany organizacji opieki, argumentując, że nierobienie niczego również może szkodzić zdrowiu psychicznemu. Zaleciła więcej eksploracji kwestii płci w podstawowej opiece zdrowotnej i zwykłej opiece psychiatrycznej, jaśniejsze zasady dotyczące diagnozy i oceny zdolności nastolatka do wyrażenia zgody, badania wieloośrodkowe z obserwacją „głęboko w dorosłość" w próbach odzwierciedlających nowsze skierowania oraz krajowy standardowy monitoring, częściowo do śledzenia przerwania, żalu i detransycji. Zaleciła także badania nad doświadczeniami i potrzebami opiekuńczymi osób, które przerywają lub żałują, także poza specjalistycznymi centrami płci. Rząd holenderski przyjął opinię w październiku 2026 roku (Ministerstwo Zdrowia, Opieki Społecznej i Sportu 2026).
Holandia obrała więc inną drogę niż Anglia, Szwecja i Finlandia, które ograniczyły blokery po własnych przeglądach dowodów (zob. Przeglądy dowodów). Sam tekst rady holenderskiej przyjmuje wiele luk wskazanych przez krytyków: brak danych długoterminowych, nieznane wskaźniki żalu, znaczny odpływ i pacjentów opuszczających opiekę bez policzenia.
Osoby po detransycji, które wróciły do holenderskich klinik po pomoc, opisują system, który ich nie oczekiwał:
Skontaktowałam się z terapeutką ds. płci i musiałam jej wyjaśnić, dlaczego żałuję swojej tranzycji. Na szczęście kobieta, która była moją terapeutką, była naprawdę miła, ale było bardzo oczywiste, że nie miała pojęcia, że żal jest rzeczą. Powiedziała mi, że mniej niż 1% ma żal, więc najwyraźniej byłam dla niej bardzo interesującym przypadkiem. —MoonKitten7, kobieta po detransycji
Co to oznacza
- Pionierskie, ale ograniczone. Badania holenderskie były pierwszymi prospektywnymi danymi o supresji dojrzewania w dysforii. Były też małe, niekontrolowane, z jednej kliniki i zakończyły się około 20. roku życia. Ich główne ustalenia są kwestionowane na weryfikowalnych podstawach: zmieniony kwestionariusz, korzyści, których nie można oddzielić od terapii i dojrzewania, oraz końcowa próba, która wykluczyła osoby, które nie mogły ukończyć ścieżki, w tym jedną pacjentkę, która zmarła.
- Jedyna bliska replikacja zawiodła. Badanie brytyjskie z podobnymi kryteriami nie wykazało poprawy psychologicznej, a ponowna analiza wykazała, że znaczna mniejszość się pogorszyła.
- Kryteria miały znaczenie — i zostały zniesione. Protokół był zaprojektowany dla nastolatków o wczesnym początku, stabilnych psychologicznie i dobrze wspieranych. Pacjenci, którzy napędzali wzrost skierowań po 2012 roku, często nie spełniali żadnego z tych kryteriów, a wiele klinik i tak ich leczyło. Holenderscy klinicyści, Cass Review i holenderska Rada Zdrowia wszyscy wezwali do badań nad tą nowszą grupą.
- Kontynuacja to nie to samo co korzyść. Nowsze dane holenderskie pokazują, że prawie wszyscy, którzy zaczynają blokery, przechodzą na hormony, i prawie wszystkim około 20. roku życia nadal przepisuje się hormony. To nie pokazuje, że mają się lepiej, i nie wychwytuje późniejszego żalu ani osób, które opuściły opiekę.
- Co jest nieznane. Żadne badanie nie obserwowało pacjentów protokołu holenderskiego do średniego wieku pod kątem zdrowia psychicznego, funkcji seksualnych, płodności, złamań kości ani detransycji. Żadne badanie nie porównało ich z podobnymi nastolatkami, które nie otrzymały blokerów.
Powiązane strony
- Blokery dojrzewania: dowody, perspektywy trans i detrans
- Przeglądy dowodów: Cass Review i medycyna płci młodzieży
- Desystencja: opuszczenie tożsamości trans przed medykalizacją
- Tavistock GIDS
- WPATH: akta, stłumione przeglądy i skandale
- Wytyczne Endocrine Society
- Płodność i tranzycja
- Wagino plastyka
- Zmiana demograficzna w identyfikacji trans
- Żal z powodu tranzycji
- Świadoma zgoda w medycynie płci
- Prawo dotyczące płci i tożsamości płciowej w Europie
Bibliografia
- Abbruzzese, E., Levine, S. B. & Mason, J. W. (2023). The Myth of "Reliable Research" in Pediatric Gender Medicine: A critical evaluation of the Dutch Studies—and research that has followed. Journal of Sex & Marital Therapy, 49(6). źródło.
- Biggs, M. (2020). Gender Dysphoria and Psychological Functioning in Adolescents Treated with GnRHa: Comparing Dutch and English Prospective Studies. Archives of Sexual Behavior, 49(7), 2231–2236. źródło.
- Biggs, M. (2023). The Dutch Protocol for Juvenile Transsexuals: Origins and Evidence. Journal of Sex & Marital Therapy, 49(4), 348–368. źródło.
- Brik, T. et al. (2020). Trajectories of Adolescents Treated with Gonadotropin-Releasing Hormone Analogues for Gender Dysphoria. Archives of Sexual Behavior. strona badania, źródło.
- Carmichael, P. et al. (2021). Short-term outcomes of pubertal suppression in a selected cohort of 12 to 15 year old young people with persistent gender dysphoria in the UK. PLOS ONE. strona badania, źródło.
- Cass, H. (2024). Independent review of gender identity services for children and young people: Final report. strona badania, źródło.
- Cohen-Kettenis, P. T. & van Goozen, S. H. M. (1998). Pubertal delay as an aid in diagnosis and treatment of a transsexual adolescent. European Child & Adolescent Psychiatry, 7, 246–248. źródło.
- Cohen-Kettenis, P. T., Delemarre-van de Waal, H. A. & Gooren, L. J. G. (2008). The treatment of adolescent transsexuals: changing insights. Journal of Sexual Medicine, 5(8), 1892–1897. źródło.
- Coleman, E. et al. (2022). Standards of Care for the Health of Transgender and Gender Diverse People, Version 8. International Journal of Transgender Health. strona badania, źródło.
- de Nie, I. et al. (2022). Histological study on the influence of puberty suppression and hormonal treatment on developing germ cells in transgender women. Human Reproduction. strona badania, źródło.
- de Vries, A. L. C. et al. (2011). Puberty suppression in adolescents with gender identity disorder: a prospective follow-up study. Journal of Sexual Medicine. strona badania, źródło.
- de Vries, A. L. C., McGuire, J. K., Steensma, T. D., Wagenaar, E. C. F., Doreleijers, T. A. H. & Cohen-Kettenis, P. T. (2014). Young adult psychological outcome after puberty suppression and gender reassignment. Pediatrics, 134(4), 696–704. źródło.
- de Vries, A. L. C. (2020). Challenges in Timing Puberty Suppression for Gender-Nonconforming Adolescents. Pediatrics, 146(4), e2020010611. źródło.
- de Vries, A. L. C. (2023). Ensuring Care for Transgender Adolescents Who Need It: Response to 'Reconsidering Informed Consent for Trans-Identified Children, Adolescents and Young Adults'. Journal of Sex & Marital Therapy, 49(1), 108–114. źródło.
- Delemarre-van de Waal, H. A. & Cohen-Kettenis, P. T. (2006). Clinical management of gender identity disorder in adolescents: a protocol on psychological and paediatric endocrinology aspects. European Journal of Endocrinology, 155(Suppl 1), S131–S137. źródło.
- Gezondheidsraad (Health Council of the Netherlands) (2026). Transgenderzorg voor jongeren (Transgender care for young people). Publication 2026/12. źródło.
- Ministry of Health, Welfare and Sport (2026). Beleidsreactie op advies Transgenderzorg voor jongeren (Government response to the Health Council advice). źródło.
- Gooren, L. & Delemarre-van de Waal, H. (1996). The feasibility of endocrine interventions in juvenile transsexuals. Journal of Psychology & Human Sexuality, 8(4), 69–74. źródło.
- Hembree, W. C. et al. (2017). Endocrine Treatment of Gender-Dysphoric/Gender-Incongruent Persons: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. strona badania, źródło.
- Kaltiala-Heino, R. et al. (2015). Two years of gender identity service for minors: overrepresentation of natal girls with severe problems in adolescent development. Child and Adolescent Psychiatry and Mental Health. strona badania, źródło.
- McPherson, S. & Freedman, D. E. P. (2024). Psychological Outcomes of 12–15-Year-Olds with Gender Dysphoria Receiving Pubertal Suppression in the UK: Assessing Reliable and Clinically Significant Change. Journal of Sex & Marital Therapy, 50(3), 315–325. źródło.
- National Institute for Health and Care Excellence (2020). Evidence review: Gonadotrophin releasing hormone analogues for children and adolescents with gender dysphoria. źródło.
- Negenborn, V. L. et al. (2017). Lethal Necrotizing Cellulitis Caused by ESBL-Producing E. Coli after Laparoscopic Intestinal Vaginoplasty. Journal of Pediatric and Adolescent Gynecology, 30(1). źródło.
- NRC (2021). Zijn de zorgen over transjongeren bij de genderpoli terecht? (interview with Thomas Steensma). źródło.
- Olson-Kennedy, J. et al. (2025). Mental and Emotional Health of Youth after 24 months of Gender-Affirming Medical Care Initiated with Pubertal Suppression. medRxiv (preprint). strona badania, źródło.
- Roberts, C. M. et al. (2022). Continuation of Gender-affirming Hormones Among Transgender Adolescents and Adults. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. strona badania, źródło.
- Teteleptal, B. (2021). Interview with Thomas Steensma, Algemeen Dagblad, 27 February 2021 (English translation by Voorzij). źródło.
- van der Loos, M. A. T. C. et al. (2022). Continuation of gender-affirming hormones in transgender people starting puberty suppression in adolescence: a cohort study in the Netherlands. Lancet Child & Adolescent Health. strona badania, źródło.
- van der Loos, M. A. T. C. et al. (2023). Children and adolescents in the Amsterdam Cohort of Gender Dysphoria: trends in diagnostic- and treatment trajectories during the first 20 years of the Dutch Protocol. Journal of Sexual Medicine, 20(3), 398–409. źródło.
- van der Loos, M. A. T. C. et al. (2023). Bone Mineral Density in Transgender Adolescents Treated With Puberty Suppression and Subsequent Gender-Affirming Hormones. JAMA Pediatrics. strona badania, źródło.
- van der Loos, M. A. T. C. (2024). The Dutch Protocol: Coming of Age (doctoral thesis, Vrije Universiteit Amsterdam). źródło.
- Wiepjes, C. M. et al. (2018). The Amsterdam Cohort of Gender Dysphoria Study (1972–2015): Trends in Prevalence, Treatment, and Regrets. Journal of Sexual Medicine. strona badania, źródło.
Ostatnia aktualizacja: · 1 wyświetlenie
Zaproponuj artykuł lub poprawkę
Zauważyłeś, że na tej stronie czegoś brakuje, coś jest niejasne lub błędne, albo masz pomysł na powiązany artykuł? Napisz nam, a przyjrzymy się temu.
Powiązane strony:
- Przeglądy dowodów: Raport Cass i medycyna płci młodzieży
Co ustaliły Raport Cass i krajowe przeglądy dowodów w Szwecji, Finlandii, Norwegii, USA i gdzie indziej o medycynie płci młodzieży i detranzycji.
- Historia medycyny płci: od Hirschfelda do afirmacji
Jak medycyna płci rozwijała się od berlińskiego instytutu Hirschfelda do modelu afirmacyjnego i dlaczego najnowsze przeglądy dowodów się wycofały.
- Hormony przeciwnej płci: skutki, ryzyko i odstawienie
Jak przepisuje się hormony przeciwnej płci, co zmieniają, skutki trwałe, wszystkie znane ryzyka, słabe dowody korzyści i relacje osób po detranzycji.
- Szkoda jatrogenna: gdy medycyna płci wyrządza krzywdę
Szkoda jatrogenna w medycynie płci: krzywda wynikająca z samych interwencji tranzycyjnych, mechanizmy, spór o dowody i relacje osób detrans.
- Świadoma zgoda w medycynie płci
Co oznacza świadoma zgoda w medycynie płci, jak osoby po detransycji opisują jej niepowodzenia i co badania mówią o ujawnianiu ryzyka.
- Skandale medycyny płci i sygnaliści
Sygnaliści, zatajane badania, ustalenia organów nadzoru i ugody w medycynie płci młodzieży na świecie: co zarzucano, co udowodniono i jakie były skutki.
- Samobójstwa a tranzycja: narracja kontra dowody
Narracja „tranzycja albo samobójstwo” wobec danych z ankiet, klinik i rejestrów: zakłócenia psychiatryczne, ryzyko zarażenia oraz relacje osób detrans i trans.
- Operacje tranzycyjne: zabiegi, wyniki i żal
Przegląd operacji tranzycyjnych: co usuwa każdy zabieg, dowody o powikłaniach i żalu, niepełnoletni, problemy ze zgodą i doświadczenia detranzycji.