Dlaczego chirurgia jest inna

Chirurgia afirmacji płci (nazywana także operacją zmiany płci, SRS, lub chirurgią „górną" i „dolną") to ta część tranzycji, której nie można wstrzymać ani zatrzymać. Zmiany społeczne można cofnąć, ale za cenę społeczną. Wiele efektów hormonalnych blednie lub częściowo się odwraca po odstawieniu hormonów. Chirurgicznie usunięte piersi, jądra, jajniki, macice i tkanka prącia nie odrastają, a usunięte narządy zabierają ze sobą swoje funkcje: karmienie piersią, płodność i własną produkcję hormonów przez organizm.

Ta asymetria jest powodem, dla którego chirurgia znajduje się w centrum debaty o świadomej zgodzie. Wybór, którego nie można cofnąć, wymaga bardzo wysokiego standardu zrozumienia i musi się ostać u kogoś, kto może widzieć swoje ciało zupełnie inaczej dziesięć lat później. Ta sekcja podsumowuje główne procedury, jak często i w jakim wieku się je wykonuje, co badania wyników mogą, a czego nie mogą pokazać, oraz co zarówno osoby po detranzycji (detransitioned), jak i osoby identyfikujące się jako trans (trans-identified) mówią o życiu z wynikami. Każda procedura ma własną szczegółową stronę, do której linki znajdują się poniżej.

Ta strona nie jest poradą medyczną.

Procedury w skrócie

Operacje różnią się zależnie od płci. U kobiet, które identyfikują się jako mężczyźni lub jako osoby niebinarne, chirurgia najczęściej usuwa zdrowe żeńskie narządy (piersi, macicę, jajniki), a następnie może próbować zbudować prącie. U mężczyzn, którzy identyfikują się jako kobiety, chirurgia usuwa jądra i zwykle przekształca tkankę prącia i moszny w neowaginę lub srom. Żadna technika nie tworzy działających narządów płci przeciwnej.

Feminizacja twarzy, zmniejszenie grdyki, powiększanie piersi u mężczyzn i modelowanie sylwetki nie są jeszcze omówione na własnych stronach. Dzielą te same problemy z dowodami opisane poniżej. Jeśli chodzi konkretnie o żal po operacji klatki piersiowej, zob. żal po chirurgii górnej.

Co pokazują strony procedur

Niektóre motywy pojawiają się na każdej stronie procedury:

• Wskaźniki powikłań zależą od tego, jak się je liczy. Serie mastektomii podają od 5% do 50% „jakiegokolwiek powikłania“, w zależności od definicji i obserwacji. Falloplastyka znajduje się na drugim krańcu: metaanaliza z 2022 r. połączyła wskaźnik powikłań na poziomie 76.5%, w tym 34% przetoki cewki moczowej (Wang et al. 2022). Serie waginyplastyki podają korektę kosmetyczną u 20–54% pacjentów.
• Straty, których nie liczy się jako powikłań. Nawet gdy operacja przebiega dokładnie zgodnie z planem, wciąż kończy karmienie piersią, płodność lub naturalną produkcję hormonów. To oczekiwane wyniki, więc nigdy nie pojawiają się w tabelach powikłań. Opis przypadku z 2023 r. opisał żałobę kobiety, która dokonała detranzycji, z powodu niemożności karmienia piersią, i stwierdził, że karmienie piersią jest rzadko wspominane w materiałach dotyczących zgody na mastektomię (Gribble, Bewley & Dahlen 2023).
• Żal dotyczący płodności może kryć się wewnątrz ogólnego zadowolenia. W ankiecie wśród transmasculinowych pacjentów po histerektomii 38.6% zgłosiło pewien żal decyzyjny dotyczący tego, jak postąpiono z płodnością przed operacją, choć niewielu powiedziało, że żałuje samej operacji (Johnson et al. 2023). Zobacz płodność.

Trendy: więcej operacji, młodsi pacjenci

Liczba operacji gwałtownie wzrosła pod koniec lat 2010. Krajowa analiza w USA oszacowała, że 48 019 osób przeszło operację potwierdzającą płeć między 2016 a 2020 r. Roczne liczby prawie potroiły się między 2016 a 2019 r., zanim w 2020 r. w czasie pandemii nastąpił spadek (Wright et al. 2023). Zabiegi na piersi i klatce piersiowej stanowiły 56.6% wszystkich operacji. Osoby w wieku 19–30 lat otrzymały ponad połowę z nich. Nastolatki w wieku 12–18 lat stanowiły 7.7% (około 3 678 osób w tym okresie), głównie chirurgia klatki piersiowej, przy czym 405 przeszło operację narządów płciowych (STAT News summary).

Dane dotyczące osób niepełnoletnich pochodzą z kilku źródeł:

• W Kaiser Permanente Northern California, dużym amerykańskim systemie opieki zdrowotnej, wskaźnik mastektomii u dziewcząt w wieku 12–17 lat wzrósł 13-krotnie między 2013 a 2020 r., z 3.7 do 47.7 na 100 000 osobo-lat. Mediana wieku przy skierowaniu wynosiła 16 lat, a najmłodsza skierowana osoba miała 12 lat. Tylko 65.6% z 209 pacjentów miało obserwację dłuższą niż rok (Tang et al. 2022).
• Amerykańskie badanie kliniczne dotyczące chirurgii klatki piersiowej u transmasculinowej młodzieży objęło 33 pacjentów operowanych przed 18. rokiem życia. Szesnastu z nich miało 15 lat lub mniej, a najmłodszy miał 13 lat. Badanie wykazało, że 32% zgłosiło długotrwałą utratę czucia brodawki (Olson-Kennedy et al. 2018).
• Analiza roszczeń ubezpieczeniowych przeprowadzona przez Reutersa znalazła co najmniej 776 mastektomii u dziewcząt w wieku 13–17 lat z rozpoznaniem dysforii płciowej między 2019 a 2021 r. Są to prawdopodobnie liczby zaniżone, ponieważ procedury opłacane samodzielnie nie zostały uchwycone (Reuters 2022).

Wzrost ma znaczenie, ponieważ pacjenci się zmienili. Większość badań nad długoterminowym żalem pochodzi od dorosłych leczonych według starszych, bardziej rygorystycznych protokołów przesiewowych. Niedawne próby osób, które dokonały detranzycji, zdominowane są przez młode kobiety, wiele z niedawno powstałymi tożsamościami i historią psychiatryczną (Littman et al. 2024). Ustalenia z wcześniejszych grup mogą do nich nie mieć zastosowania (Cohn 2023). Cass Review (niezależny przegląd usług dotyczących płci dla młodzieży w Anglii z 2024 r.) i inne przeglądy dowodów opisują tę samą zmianę w tym, kto szuka leczenia.

Co pokazują dowody dotyczące wyników

Badania nad żalem

Najczęściej cytowana liczba to połączony wskaźnik żalu wynoszący około 1% w 27 badaniach i u 7 928 pacjentów (Bustos et al. 2021). Badania dotyczące pojedynczej procedury podają podobne liczby. Jednym z przykładów jest kohorta mastektomii w JAMA Surgery z medianą wyniku 0 w skali żalu decyzyjnego (Bruce et al. 2023). Chirurdzy ankietowani na temat własnych pacjentów oszacowali 0.2–0.3% (Narayan et al. 2021).

Te liczby mają słabości strukturalne, omówione bardziej szczegółowo na stronie każdej procedury:

• Okres obserwacji jest krótszy niż czas, w którym pojawia się żal. Badania nad żalem i detranzycją podają okresy od około 3 do 130 miesięcy przed wyrażeniem żalu, z medianą około 7,5–8 lat w niektórych kohortach. Większość badań chirurgicznych obserwuje pacjentów znacznie krócej (Cohn 2023).
• Wielu pacjentów ginie w obserwacji. W kohorcie Bruce'a odpowiedziało tylko 59%, a osoby, które nie odpowiedziały, były dalej od operacji. W serii młodzieżowej Tanga jedna trzecia miała mniej niż rok obserwacji.
• Osoby, które żałują, często nie wracają. W ankiecie Littman wśród 100 detranzycjonistów tylko 24% powiedziało klinicystom, którzy ich leczyli, że dokonali detranzycji (Littman 2021). Chirurg nie może odnotować żalu pacjentów, którzy nigdy nie wracają.
• „Żal" jest definiowany wąsko. Wiele badań liczy tylko formalne wnioski o odwrócenie lub udokumentowany żal. Ktoś, kto „pogodził się" z ciałem, którego ponownie by nie wybrał, jest zwykle liczony jako zadowolony.

Uczciwy wniosek to ten, który wyciąga Cohn: rzeczywisty odsetek jest nieznany. Ta niepewność sama w sobie jest czymś, o czym trzeba powiedzieć pacjentom przed wyrażeniem zgody. Szersze spojrzenie na żal znajdziesz w sekcji żal z powodu tranzycji.

Zdrowie psychiczne i samobójstwo po operacji

Operację często uzasadnia się jako konieczną do zapobieżenia samobójstwu. Dane populacyjne nie pokazują, że zmniejsza ona ryzyko samobójstwa:

• Szwedzka kohorta populacyjna obejmująca wszystkie 324 osoby, które przeszły operację zmiany płci w latach 1973–2003, wykazała, że po operacji miały one około pięciokrotnie wyższe ryzyko prób samobójczych niż dopasowane grupy kontrolne (skorygowany współczynnik ryzyka 4,9) i prawie trzykrotnie wyższe ryzyko opieki psychiatrycznej w warunkach stacjonarnych (Dhejne et al. 2011).
• Szeroko nagłośnione szwedzkie badanie rejestrowe początkowo podało, że operacja zmniejszyła późniejsze leczenie zdrowia psychicznego. Po ponownej analizie korekta czasopisma stwierdziła, że wyniki „nie wykazały żadnej korzyści z operacji" w zakresie opieki nad nastrojem lub lękiem ani hospitalizacji po próbach samobójczych (Bränström & Pachankis correction 2020).
• Badanie z 2024 r. amerykańskich dokumentacji medycznych (TriNetX, 56 organizacji opieki zdrowotnej) wykazało próby samobójcze u 3,47% pacjentów pooperacyjnych wobec 0,29% ogólnych pacjentów oddziałów ratunkowych. Po dopasowaniu według skłonności (statystyczne kojarzenie z podobnymi pacjentami) wobec osób po wazektomii lub podwiązaniu jajowodów ryzyko było nadal 4,71 razy wyższe (Straub et al. 2024).

Żadne z tych badań nie może wykazać, że operacja powoduje szkodę. Badanie Strauba dopasowało tylko dane demograficzne, a nie wyjściowe zdrowie psychiczne, a osoby poszukujące operacji już noszą ciężkie obciążenia psychiatryczne. Ale dane nie mogą też potwierdzić twierdzenia, że operacja jest niezawodnie ochronna. Podwyższone ryzyko utrzymuje się po operacji, dlatego autorzy Strauba apelują o długoterminowe wsparcie psychiatryczne. Pełne dowody znajdziesz w sekcji samobójstwo a tranzycja.

Świadoma zgoda na nieodwracalną operację

Kilka odrębnych problemów podważa zgodę na operację:

1. Szybkość i powierzchowna ocena. Detranzycjoniści opisują konsultacje, które dotyczyły wzorów nacięć i opcji brodawki sutkowej, a nie dlaczego chcą operacji. W ankiecie Littman 55% czuło, że nie zostało odpowiednio ocenionych przed tranzycją (Littman 2021). W ankiecie z 2024 r. wśród młodych dorosłych detranzycjonistów 28% przeszło operację, a większość czuła się słabo poinformowana o ryzyku i alternatywach (Littman et al. 2024).
2. Straty, które trudno sobie wyobrazić z wyprzedzeniem. Szesnastolatek, który nie potrafi wyobrazić sobie pragnienia bycia dotykanym, karmienia piersią dziecka lub kariery, na którą wpłynie dożywotnia zależność od hormonów, nie odrzuca informacji. Prosi się go o ocenę przyszłego siebie, którego jeszcze nie zna.
3. Presja komunikatu „tranzycja albo samobójstwo". Zgoda wyrażona w przekonaniu, że jedyną alternatywą jest śmierć, nie jest wolną zgodą. Kilku detranzycjonistów opisuje dokładnie to.
4. Pomijane sygnały ostrzegawcze dotyczące zdrowia psychicznego. W próbie Littman z 2024 r. 95% miało co najmniej jedną diagnozę psychiatryczną w ciągu życia, w większości poprzedzającą ich identyfikację jako trans (Littman et al. 2024). Jorgensen twierdzi, że problemy ze zdrowiem psychicznym, trauma i neuroróżnorodność są często niewystarczająco badane przed tranzycją (Jorgensen 2023).

Pewna kobieta po detranzycji, która w 2013 r. w wieku 16 lat przeszła mastektomię, napisała:

Miałam bardzo łatwe dochodzenie do siebie po mastektomii, bez powikłań, i według wszelkich miar miałam „dobry wynik" estetycznie… A jednak wciąż odczuwam cały ten ból. Nikt wtedy nie powiedział mi, że będę miała tyle bólu nerwowego i że nigdy nie ustąpi. Spodziewałam się utraty czucia, a nie zszarganych nerwów. Nie zostałam naprawdę poinformowana, a moja operacja odbyła się zaledwie 1 miesiąc po konsultacji. Byłam na T tylko 11 miesięcy. —detrans-throwaway7, detrans kobieta

Pewien mężczyzna komentujący, którego operacja dolnych partii doprowadziła do żalu, opisał podobny proces:

Psychiatra, endokrynolog i chirurg po prostu kazali mi podpisać „świadomą zgodę" i to było wszystko, nikt mnie nie poinformował o konsekwencjach... —AdorableSquash997, społecznie trans, żałuje całej tranzycji

Inny opisał, jak wątpliwości mogą być obecne w danym momencie, a mimo to niewypowiedziane:

Operację klatki piersiowej przeszłam w wieku 16 lat. Pamiętam, że mój chirurg kilka razy pytał, czy jestem pewna, i pamiętam, że nie byłam pewna i bardzo cicho wymamrotałam tak. Nikt tu nie był dla mnie. Mam teraz 21 lat i żałuję wszystkiego. —gurodog, kwestionuje własny status trans

Strony krytyka świadomej zgody i szkoda jatrogenna omawiają szersze argumenty.

Doświadczenia operacyjne osób detrans

Doświadczenia kobiet

Na /r/detrans wiele komentujących, które przeszły operację jako kobiety, mówi o żałobie, wrażeniach fantomowych, drętwieniu i bólu nerwowym. Kilka opisuje również opóźnienie: ulgę lub po prostu nic na początku, a żal miesiące lub lata później. Niektóre mówią, że oczekiwana euforia nigdy nie nadeszła:

Obudzenie się po operacji z dużymi świeżymi bliznami (i cielesnym odczuciem tego) było niezwykle trzeźwiące w porównaniu z ulotnymi, pięknymi wyobrażeniami związanymi z tym „wyrównującym duszę" zabiegiem, jako który reklamuje się operację klatki piersiowej. Euforia nigdy do mnie nie przyszła… —nervkeen_, detrans kobieta

Gdy jajniki są usuwane razem z macicą, strata jest zarówno reprodukcyjna, jak i hormonalna:

taa, bardzo. najgorszy błąd. żałuję tego bardziej niż mastektomii. (choć oba są okropne). branie tych tabletek do końca życia, wyczerpanie i poczucie bycia śmieciem przez cały czas, brak miesiączki, niemożność posiadania dzieci i założenia własnej rodziny. —starberrles, detrans kobieta

Doświadczenia mężczyzn

Mężczyźni komentujący opisują utratę funkcji seksualnych, dożywotnie rozszerzanie, infekcje i utratę naturalnego testosteronu. Powracającym motywem jest to, że sama operacja zadziałała jak wstrząs, który zakończył wiarę stojącą za nią:

Kiedy obudziłem się po SRS i przypadkiem spojrzałem w dół, gdy zmieniali opatrunek, i zobaczyłem stan mojego ciała, moja natychmiastowa odruchowa myśl brzmiała: „O mój Boże. Co ja im pozwoliłem mi zrobić?"… Dzień, w którym zostałem operowany, był początkiem mojej mentalnej detranzycji, ponieważ wstrząsnął moim umysłem jak defibrylator przywracający niewłaściwy rytm serca do rytmu. —Hedera_Thorn, detrans mężczyzna

Po orchidektomii utrata jest odczuwalna w całym ciele, nie tylko w narządach płciowych:

Straciłem jądra z powodu tranzycji płciowej i pogrążam się w wstydzie, wiedząc, że zrobiłem to sobie sam. Straciłem mięśnie, energię, pożądanie seksualne. —Reasonable-Fix-6380, mężczyzna, który zrezygnował z tranzycji

Jak operacja wpływa na pożądanie, podniecenie i orgazm, omówiono na stronie funkcje seksualne.

Detranzycja bez żalu

Detranzycja i żal z powodu operacji to nie to samo. Niektóre osoby detrans mówią, że nie żałują swojej operacji lub że ich uczucia są mieszane:

Nie miałam żadnych wątpliwości. Miałam dziewiętnaście lat. Ale od tego czasu przeszłam detranzycję… Nie żałuję tego, a jednak wciąż tęsknię za moimi piersiami. To równie wyzwalające, co rozczarowujące. —Lusin3577, detrans kobieta

No cóż... przeszłam detranzycję i nie żałuję operacji klatki piersiowej. Jestem butch i mam dobre towarzystwo; wiele z nas to zrobiło… Jeśli masz jakiekolwiek wahanie, przełożyłabym termin. Zawsze możesz zdecydować się zrobić to później. —graybutch, detrans kobieta

Te relacje komplikują prosty nagłówek o „żalu“. Pokazują też częsty wzorzec u osób, które nie żałują operacji: silne cierpienie z powodu konkretnej części ciała i akceptacja płaskiej klatki piersiowej jako kobiety nieprzestrzegającej norm płciowych, a nie jako mężczyzny. Ci sami komentujący nadal radzą każdemu, kto ma wątpliwości, poczekać.

Transperspektywy na temat zadowolenia z operacji

Wiele osób trans-identyfikujących się zgłasza wysokie zadowolenie z operacji, a ich relacje należy przedstawiać dokładnie:

22 lata po orchiektomii, około 8 lat po SRS. Zero żalu z powodu operacji. Z pierwszym chirurgiem dokonałbym lepszego wyboru, ale jeśli chodzi o sam zabieg? Zrobiłbym go znacznie wcześniej, gdybym mógł. —AutumnGlow33, kobieta trans (MTF)

Trans komentujący są też często szczerzy co do ciężaru operacji i twierdzą, że o powikłaniach mówi się zbyt mało w ich własnych społecznościach:

SRS to bardzo poważna operacja, która podobnie jak przeszczep narządu wymaga co najmniej tygodniowego pobytu w szpitalu i opieki pooperacyjnej przez całe życie. Może ratować życie, ale musimy być uczciwi i realistyczni co do tego, gdzie stoi nauka medyczna i jakie są jej obecne ograniczenia. —DoctorOzone, kobieta trans (MTF)

Serce mi się kraje, gdy czytam te historie grozy, i uważam, że ludzie powinni nadal dzielić się swoimi doświadczeniami, dobrymi i złymi. Ci z negatywnymi wynikami potrzebują większego wsparcia i nie należy potępiać ich jako siania paniki. —Vladd88, kobieta trans (MTF)

Dwie rzeczy mogą być jednocześnie prawdziwe. Wiele osób jest zadowolonych ze swojej operacji. A systemy, które mierzą to zadowolenie, są źle usytuowane, by dostrzegać tych, którzy nie są. Dzielenie się złymi wynikami nie jest atakiem na zadowolonych pacjentów. To informacja, na której opiera się świadoma zgoda.

Odwrócenie i rekonstrukcja

Żadnej operacji zmiany płci nie da się naprawdę „odwrócić“. Możliwa jest druga, inna operacja, która odbudowuje przybliżenie:

• Po mastektomii: rekonstrukcja piersi za pomocą implantów, przeszczepu tłuszczu lub płata. Osoby po detranzycji zgłaszają mieszane wyniki i realne bariery w jej uzyskaniu: niektórzy ubezpieczyciele, którzy zapłacili za mastektomię, odmawiają pokrycia rekonstrukcji, a niektórzy chirurdzy odmawiają ich przyjęcia. Zob. żal z powodu operacji klatki piersiowej.
• Po faloplastyce: prącie można usunąć, a przedłużenie cewki moczowej cofnąć, ale blizna w miejscu dawczym na przedramieniu lub udzie jest trwała. Utraconych jajników i macicy nie da się zastąpić.
• Po waginoplastyce: kanał można zamknąć lub przekształcić w zerową głębokość, a urolodzy w kilku ośrodkach próbują rekonstrukcji fallicznej. Pierwotnej tkanki erekcyjnej i czucia nie da się przywrócić.
• Po orchiektomii: implanty jąder i dożywotnia terapia zastępcza testosteronem. Płodność jest utracona.

Osoby po detranzycji często zauważają tę nierównowagę: operację było łatwo dostać, ale pomoc po niej jest trudna.

Najtrudniejsze, jak sądzę, jest znalezienie chirurga, który coś cofnie. To trudniejsze niż trwała zmiana czegoś w ciele dowolną liczbą operacji, ale w momencie, gdy chcesz wrócić, nagle staje się to dziwne i osobliwe. —krone6, MTF, obecnie kwestionująca swoją płeć

W badaniu ankietowym online wśród osób po detranzycji wiele osób opisało, że potrzebowały pomocy medycznej przy powikłaniach chirurgicznych i zabiegach odwracających, ale spotkały się z lekceważącymi lub niedoinformowanymi świadczeniodawcami. Tylko 18% uznało, że ogólnie otrzymało wystarczające wsparcie (Vandenbussche 2022). Jorgensen nazywa osoby po detranzycji „ocalałymi z jatrogennej szkody“, którzy potrzebują opieki, której wytyczne medycyny płciowej w dużej mierze nie zapewniają (Jorgensen 2023).

Dokąd dalej

• Jeśli rozważasz operację, każda strona zabiegu przedstawia techniki, zakresy powikłań i relacje, które rzadko trafiają do broszury kliniki. Filmy osób po detranzycji i archiwum badań dodają szczegółów, a statystyki /r/detrans pokazują osie czasu tranzycji i detranzycji.
• Jeśli przeszłaś lub przeszedłeś operację i detranzycjonujesz, katalog wsparcia wymienia terapeutów eksploracji płci i grupy wsparcia dla detranzycji. Niektórzy mają doświadczenie w decyzjach o detranzycji i rekonstrukcji pooperacyjnej. Zob. też uzdrowienie i powrót do zdrowia.

Piśmiennictwo

• Cohn, J. (2023). The Detransition Rate Is Unknown. Archives of Sexual Behavior. strona badania, źródło.
• Gribble, K. D., Bewley, S. & Dahlen, H. G. (2023). Breastfeeding grief after chest masculinisation mastectomy and detransition: A case report with lessons about unanticipated harm. Frontiers in Global Women's Health. strona badania, źródło.
• Straub, J. J. et al. (2024). Risk of Suicide and Self-Harm Following Gender-Affirmation Surgery. Cureus. strona badania, źródło.
• Littman, L. (2021). Individuals Treated for Gender Dysphoria with Medical and/or Surgical Transition Who Subsequently Detransitioned: A Survey of 100 Detransitioners. Archives of Sexual Behavior. strona badania, źródło.
• Littman, L., O'Malley, S., Kerschner, H. & Bailey, J. M. (2024). Detransition and Desistance Among Previously Trans-Identified Young Adults. Archives of Sexual Behavior. strona badania, źródło.
• Vandenbussche, E. (2022). Detransition-Related Needs and Support: A Cross-Sectional Online Survey. Journal of Homosexuality. strona badania, źródło.
• Jorgensen, S. C. J. (2023). Iatrogenic Harm in Gender Medicine. Journal of Sex & Marital Therapy. strona badania, źródło.
• Cass, H. (2024). Independent review of gender identity services for children and young people: Final report. strona badania.
• Wright, J. D., Chen, L., Suzuki, Y., Matsuo, K. & Hershman, D. L. (2023). National Estimates of Gender-Affirming Surgery in the US. JAMA Network Open 6(8):e2330348. źródło; podsumowanie STAT News.
• Tang, A. et al. (2022). Gender-Affirming Mastectomy Trends and Surgical Outcomes in Adolescents. Annals of Plastic Surgery 88(4 Suppl):S325–S331. źródło.
• Olson-Kennedy, J. et al. (2018). Chest Reconstruction and Chest Dysphoria in Transmasculine Minors and Young Adults: Comparisons of Nonsurgical and Postsurgical Cohorts. JAMA Pediatrics. źródło.
• Reuters / Komodo Health (2022). Number of transgender children seeking treatment surges in U.S. źródło.
• Bustos, S. S. et al. (2021). Regret after Gender-affirmation Surgery: A Systematic Review and Meta-analysis of Prevalence. Plastic and Reconstructive Surgery – Global Open. źródło.
• Bruce, S. D. et al. (2023). Long-Term Regret and Satisfaction With Decision Following Gender-Affirming Mastectomy. JAMA Surgery. źródło.
• Narayan et al. (2021). Guiding the conversation—types of regret after gender-affirming surgery and their associated etiologies. Annals of Translational Medicine. źródło.
• Wang et al. (2022). Outcomes Following Gender Affirming Phalloplasty: A Systematic Review and Meta-Analysis. Sexual Medicine Reviews. źródło.
• Johnson et al. (2023). Fertility preservation choices and decisional regret after gender-affirming surgery in transgender men or gender nonbinary persons. F&S Reports 5(1):87–94. źródło.
• Dhejne, C. et al. (2011). Long-Term Follow-Up of Transsexual Persons Undergoing Sex Reassignment Surgery: Cohort Study in Sweden. PLoS ONE 6(2):e16885. źródło.
• Bränström, R. & Pachankis, J. E. (2020). Correction to Bränström and Pachankis. American Journal of Psychiatry 177(8):734. źródło.