Επισκόπηση
Το ολλανδικό πρωτόκολλο είναι το μοντέλο θεραπείας που εισήγαγε τους αναστολείς της εφηβείας στην ιατρική φύλου. Αναπτύχθηκε στην Ολλανδία τη δεκαετία του 1990 και τις αρχές του 2000 από μια μικρή ομάδα κλινικών στην Ουτρέχτη και το Άμστερνταμ. Σύμφωνα με το πρωτόκολλο, ένας προσεκτικά ελεγμένος έφηβος με δια βίου δυσφορία φύλου (οδύνη από την αναντιστοιχία μεταξύ του βιολογικού φύλου και του βιωμένου φύλου) μπορούσε να ξεκινήσει έναν αγωνιστή της ορμόνης απελευθέρωσης γοναδοτροπινών (GnRHa), ένα φάρμακο που απενεργοποιεί τα ορμονικά σήματα που οδηγούν την εφηβεία, από τα 12 περίπου χρόνια. Οι ορμόνες του αντίθετου φύλου ακολουθούσαν στα 16 και η χειρουργική επέμβαση στα 18.
Δύο μελέτες παρακολούθησης μιας μόνο ομάδας του Άμστερνταμ, που δημοσιεύτηκαν το 2011 και το 2014, έγιναν τα κύρια στοιχεία ότι αυτή η ακολουθία λειτουργεί. Διεθνείς κατευθυντήριες γραμμές τις ανέφεραν, και κλινικές στο Ηνωμένο Βασίλειο, τη Βόρεια Αμερική, την Αυστραλία και αλλού υιοθέτησαν παραλλαγές της προσέγγισης. Από το 2019 περίπου οι μελέτες δέχονται συστηματική κριτική. Οι επικριτές επισημαίνουν τα μικρά δείγματα, τα άτομα που διέκοψαν, μια αλλαγμένη κλίμακα μέτρησης, μια ασθενή που πέθανε μετά τη χειρουργική επέμβαση, και το γεγονός ότι μια βρετανική προσπάθεια αναπαραγωγής των αποτελεσμάτων δεν βρήκε κανένα ψυχολογικό όφελος.
Αυτή η σελίδα ιχνηλατεί το πρωτόκολλο από τις απαρχές του έως τα νεότερα ολλανδικά δεδομένα, συμπεριλαμβανομένων των van der Loos et al. 2022 για τη συνέχιση των ορμονών και της αναθεώρησης του Ολλανδικού Συμβουλίου Υγείας το 2026. Αντιπαραθέτει τις αφηγήσεις ατόμων που αποχώρησαν από τη μετάβαση και έλαβαν αναστολείς σε νεαρή ηλικία με τις αφηγήσεις τρανς ατόμων για την ίδια θεραπεία. Τα γενικά στοιχεία για τους αναστολείς (οστική πυκνότητα, ανάπτυξη του εγκεφάλου, γονιμότητα, παρενέργειες) καλύπτονται στο Αναστολείς εφηβείας. Οι εθνικές αναθεωρήσεις στοιχείων που ακολούθησαν καλύπτονται στις Αναθεωρήσεις στοιχείων. Η έρευνα για την αποχή από τη μετάβαση στην παιδική ηλικία, μεγάλο μέρος της οποίας προήλθε επίσης από το Άμστερνταμ, βρίσκεται στην Αποχή από τη μετάβαση.
Βασικό σημείο
Οι ολλανδικές μελέτες ήταν η πρώτη προοπτική έρευνα για την καταστολή της εφηβείας λόγω δυσφορίας φύλου. Βρήκαν βελτιώσεις στη διάθεση και τη συμπεριφορά σε μια μικρή, αυστηρά επιλεγμένη ομάδα. Δεν είχαν ομάδα σύγκρισης, δεν παρακολούθησαν κανέναν πέρα από τα πρώτα είκοσι χρόνια και δεν μελέτησαν τον τύπο ασθενούς που σήμερα αποτελεί την πλειονότητα των παραπομπών σε πολλές χώρες. Οι ίδιοι οι Ολλανδοί κλινικοί έχουν δηλώσει ότι τα ευρήματά τους μπορεί να μην ισχύουν για αυτή τη νεότερη ομάδα.
Απαρχές του πρωτοκόλλου
Πριν από τους αναστολείς εφηβείας
Τη δεκαετία του 1970 και του 1980, ενήλικοι «τρανσεξουαλικοί» στην Ολλανδία αντιμετωπίζονταν σε ομάδες φύλου στο Άμστερνταμ και την Ουτρέχτη. Στους εφήβους συνήθως έλεγαν να περιμένουν έως τα 18 για ορμόνες. Η Peggy Cohen-Kettenis, μια ψυχολόγος που είχε εργαστεί με ενήλικες ασθενείς, μετακινήθηκε το 1987 στο τμήμα ψυχιατρικής παιδιών και εφήβων του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου της Ουτρέχτης. Έφηβοι με δυσφορία φύλου άρχισαν να παραπέμπονται σε αυτήν. Σύμφωνα με διδακτορική διατριβή του Amsterdam UMC του 2024 που αφηγείται την ιστορία της κλινικής, παρατήρησε ότι κάποιοι από αυτούς δυσκολεύονταν παρά την ψυχολογική υποστήριξη, και πίεσε για τη μείωση της ηλικίας για ορμόνες του αντίθετου φύλου στα 16 για μια επιλεγμένη ομάδα που «λειτουργούσε καλά κοινωνικά και είχε υποστηρικτικούς γονείς» (van der Loos 2024, The Dutch Protocol: Coming of Age).
Το επιχείρημα υπέρ της πρώιμης θεραπείας βασίστηκε σε παρακολουθήσεις των πρώτων 22 νεαρών ασθενών της κλινικής της Ουτρέχτης, που πήραν συνέντευξη στα είκοσί τους μετά τη χειρουργική επέμβαση, και φάνηκαν να τα πηγαίνουν καλύτερα από ενήλικες που είχαν μεταβεί αργότερα. Ο Michael Biggs, ένας κοινωνιολόγος της Οξφόρδης που έχει γράψει την πιο λεπτομερή ιστορία του πρωτοκόλλου, σημειώνει ότι αυτή η ομάδα σύγκρισης προήλθε από προηγούμενες δεκαετίες ενήλικων ασθενών (Biggs 2023).
Ο πρώτος έφηβος σε αναστολείς
Η ιδέα της χρήσης GnRHa προήλθε από την παιδιατρική ενδοκρινολογία, όπου τα φάρμακα χρησιμοποιούνταν ήδη για να σταματήσουν την πρόωρη ήβη (εφηβεία που ξεκινά ασυνήθιστα νωρίς). Η πρώτη δημοσιευμένη περίπτωση ήταν μια ασθενής γνωστή ως «FG» ή «B», που ξεκίνησε καταστολή της εφηβείας στα 13, παρέμεινε έως τα 18, και στη συνέχεια έλαβε τεστοστερόνη και μια σειρά επεμβάσεων: μαστεκτομή, υστερεκτομή με αφαίρεση των ωοθηκών και χειρουργική επέμβαση των γεννητικών οργάνων, η τελευταία από τις οποίες εκκρεμούσε ακόμη στα 20 (Cohen-Kettenis & van Goozen 1998). Ο Biggs σημειώνει ότι για αρκετά χρόνια αυτή η μοναδική αναφορά περίπτωσης ήταν το μόνο δημοσιευμένο στοιχείο για την παρέμβαση. Σημειώνει επίσης ότι υιοθετούνταν ήδη αλλού, συμπεριλαμβανομένων των Προτύπων Φροντίδας του 2001 της Harry Benjamin International Gender Dysphoria Association, που αργότερα έγινε η World Professional Association for Transgender Health (WPATH) (Biggs 2023).
Οι κλινικοί
Τρία ονόματα συνδέονται με το πρωτόκολλο: η Peggy Cohen-Kettenis, η ψυχολόγος που ο Biggs πιστώνει ως κύρια εφευρέτρια· η Henriette Delemarre-van de Waal, παιδιατρική ενδοκρινολόγος στο VU University Medical Center (VUmc) του Άμστερνταμ· και ο Louis Gooren, ενδοκρινολόγος της ομάδας ενηλίκων, συν συγγραφέας της πρώτης έντυπης πρότασης (Gooren & Delemarre-van de Waal 1996).
Εκείνη η εργασία του 1996 περιέγραφε το GnRHa ως «πλήρως αναστρέψιμο», έναν ισχυρισμό που, κατά τον Biggs, δεν είχε δεδομένα πίσω του εκείνη την εποχή, δεδομένου ότι το πρωτόκολλο σήμαινε καταστολή έως και τέσσερα χρόνια. Το πρωτόκολλο καταγράφηκε επίσημα το 2006 (Delemarre-van de Waal & Cohen-Kettenis 2006) και πάλι το 2008 (Cohen-Kettenis, Delemarre-van de Waal & Gooren 2008). Η υπηρεσία εφήβων μετακινήθηκε στο Άμστερνταμ, όπου το Center of Expertise on Gender Dysphoria στο VUmc (τώρα Amsterdam UMC) έγινε η πηγή του μεγαλύτερου μέρους της έρευνας.
Το σκεπτικό
Το πρωτόκολλο στηρίχθηκε σε δύο ισχυρισμούς: ότι οι αναστολείς είναι αναστρέψιμοι (σταματάς το φάρμακο και η εφηβεία συνεχίζεται) και ότι βοηθούν τη διάγνωση δίνοντας «χρόνο για σκέψη» χωρίς την οδύνη της ανεπιθύμητης εφηβείας. Ένας τρίτος στόχος ήταν πρακτικός: κάποιος που δεν περνά ποτέ από την εφηβεία του δικού του φύλου είναι ευκολότερο να μοιάσει με το αντίθετο φύλο αργότερα. Ο Biggs υποστηρίζει ότι αυτός ο καλλυντικός στόχος ήταν το πραγματικό επιχείρημα πώλησης. Αν σχεδόν όλοι όσοι ξεκινούν αναστολείς προχωρούν σε ορμόνες του αντίθετου φύλου, η «διαγνωστική» περίοδος δεν φαίνεται να φιλτράρει κανέναν (βλ. Αναστολείς εφηβείας: το ερώτημα του «κουμπιού παύσης»).
Οι κανόνες επιλεξιμότητας
Το ολλανδικό πρωτόκολλο δεν προοριζόταν ποτέ για κάθε νέο που έλεγε ότι είναι τρανς. Τα δημοσιευμένα κριτήρια ήταν αυστηρά (Delemarre-van de Waal & Cohen-Kettenis 2006; de Vries et al. 2011):
| Κανόνας | Τι απαιτούσε | Γιατί είχε σημασία |
|---|---|---|
| Πρώιμη, επίμονη δυσφορία | Δυσφορία φύλου παρούσα από την πρώιμη παιδική ηλικία, που είχε επιδεινωθεί με τις πρώτες σωματικές αλλαγές της εφηβείας | Οι ίδιες οι παρακολουθήσεις των κλινικών έδειξαν ότι η δυσφορία των περισσότερων παιδιών που παραπέμπονταν στην κλινική υποχωρούσε έως την εφηβεία (βλ. Αποχή από τη μετάβαση). Η δυσφορία που διαρκούσε έως την εφηβεία και εντεινόταν εκεί αντιμετωπιζόταν ως σημάδι ότι θα παρέμενε. |
| Ψυχολογική σταθερότητα | Καμία σοβαρή ψυχιατρική κατάσταση που θα μπορούσε να επηρεάσει την αξιολόγηση ή τη θεραπεία· έφηβοι με προβλήματα όπως σοβαρή κατάθλιψη ή ψύχωση έπρεπε να αντιμετωπίζονται πρώτα | Για να διασφαλιστεί ότι η οδύνη δεν προκαλούνταν από κάτι άλλο και ότι ο νέος μπορούσε να αντεπεξέλθει στη θεραπεία |
| Οικογενειακή υποστήριξη | Γονείς ή φροντιστές που υποστήριζαν τη θεραπεία και μπορούσαν να παρέχουν σταθερή υποστήριξη καθ' όλη τη διάρκεια | Η θεραπεία διαρκούσε χρόνια και εξαρτιόταν από ένα σταθερό σπίτι |
| Ηλικία και στάδιο εφηβείας | Τουλάχιστον 12 ετών και σε στάδιο Tanner 2–3 (τα πρώτα ορατά σημάδια της εφηβείας) | Οι κλινικοί ήθελαν ο έφηβος να βιώσει πρώτα την αρχή της δικής του εφηβείας, ως διαγνωστικό τεστ |
| Ενδελεχής αξιολόγηση | Πολλές συνεδρίες με επαγγελματία ψυχικής υγείας για μεγάλο διάστημα πριν από οποιοδήποτε ιατρικό βήμα, και συνεχής ψυχολογική υποστήριξη | Για να διερευνηθούν άλλες εξηγήσεις και να υποστηριχθεί η λήψη αποφάσεων |
Αυτά τα κριτήρια απέκλειαν μεγάλο μέρος των παραπομπών. Στην ομάδα που παρήγαγε τις μελέτες του 2011 και του 2014, 140 από 196 διαδοχικά παραπεμφθέντες εφήβους κρίθηκαν επιλέξιμοι για ιατρική θεραπεία (de Vries et al. 2011). Στην κλινική του Leiden μεταξύ 2010 και 2018, 143 από 214 εφήβους αρκετά μεγάλους για θεραπεία (67%) κρίθηκαν κατάλληλοι για αναστολείς (Brik et al. 2020).
Ο Biggs βρήκε ότι η πρακτική δεν ταίριαζε πάντα με τους γραπτούς κανόνες. Η ελάχιστη ηλικία των 12 δεν τηρούνταν πάντα, και ο πίνακας της ίδιας της εργασίας του 2014 δείχνει ότι οι ηλικίες κατά την έναρξη του GnRHa σε εκείνη την ομάδα κυμαίνονταν από 11,5 έως 18,5 (Biggs 2023; de Vries et al. 2014).
Θα πληρούσαν τα κριτήρια τα άτομα που αποχώρησαν από τη μετάβαση;
Οι κανόνες επιλεξιμότητας προϋπέθεταν ότι μια προσεκτική αξιολόγηση της πρώιμης, επίμονης δυσφορίας μπορούσε να εντοπίσει εφήβους των οποίων η δυσφορία θα διαρκούσε. Μερικά άτομα που αποχώρησαν από τη μετάβαση λένε ότι θα είχαν περάσει αυτόν τον έλεγχο. Περιγράφουν δυσφορία από την παιδική ηλικία, μεγάλες αξιολογήσεις και κανένα προφανές προειδοποιητικό σημάδι — και παρ' όλα αυτά αποχώρησαν από τη μετάβαση.
Πήγαινα σε εβδομαδιαίες συνεδρίες με ψυχολόγο από τα 12, είχα αξιολόγηση για δυσφορία φύλου που αποτελούνταν από πολλές συνεδρίες σε διάστημα 6 μηνών και διαγνώστηκα στα 15… Ήμουν μια πολύ ξεκάθαρη περίπτωση ενός έντονα δυσφορικού δυαδικού τρανς αγοριού που πληρούσε τα διαγνωστικά κριτήρια και δεν εμφάνιζε κανένα προειδοποιητικό σημάδι που θα μπορούσε να υποδηλώνει μελλοντική αποχώρηση από τη μετάβαση, και όμως εδώ είμαι. —Wonderful_Walk4093, γυναίκα που αποχώρησε από τη μετάβαση
Είναι αστείο, φαίνεται ότι πολλοί από εμάς εδώ είμαστε άνθρωποι που παλαιότερα θα είχαν χαρακτηριστεί «πραγματικά τρανς». Δυσφορία από την παιδική ηλικία, κανένα από τα στερεοτυπικά σημάδια μελλοντικής αποχώρησης. Σε κάνει πραγματικά να αμφισβητείς όλο το πράγμα. —malcoze, γυναίκα που αποχώρησε από τη μετάβαση
Αυτές οι αφηγήσεις δεν δείχνουν πόσο συχνά οι περιπτώσεις πρώιμης έναρξης αποχωρούν από τη μετάβαση. Δείχνουν ότι η κεντρική υπόθεση του πρωτοκόλλου — ότι τα σωστά κριτήρια επιλογής μπορούν να προβλέψουν ποιος θα ωφεληθεί — δεν είναι κάτι που τα άτομα που αποχώρησαν θεωρούν δεδομένο. Η έρευνα της ίδιας ομάδας του Άμστερνταμ για την παιδική ηλικία βρήκε ότι η δυσφορία των περισσότερων παιδιών που παραπέμπονταν στην κλινική υποχωρούσε, και ότι η δυσφορία στην παιδική ηλικία συνδεόταν έντονα με μεταγενέστερη έλξη προς το ίδιο φύλο (Αποχή από τη μετάβαση). Ο Biggs υποστηρίζει ότι το πρωτόκολλο δεν αντιμετώπισε ποτέ τι σημαίνει ο αποκλεισμός της εφηβείας για έναν έφηβο του οποίου η δυσφορία μπορεί να είχε υποχωρήσει διαφορετικά.
Η μελέτη του 2011: μόνο αναστολείς
Τι έκανε
Η de Vries et al. 2011, που δημοσιεύτηκε στο Journal of Sexual Medicine, παρακολούθησε τους πρώτους 70 από τους 111 εφήβους στους οποίους συνταγογραφήθηκαν αναστολείς στην κλινική του Άμστερνταμ μεταξύ 2000 και 2008. Αξιολογήθηκαν πριν από την έναρξη του GnRHa και ξανά λίγο πριν από την έναρξη των ορμονών του αντίθετου φύλου, κατά μέσο όρο περίπου δύο χρόνια αργότερα. Οι μετρήσεις κάλυπταν συμπεριφορικά και συναισθηματικά προβλήματα (αναφορά γονέων και αυτοαναφορά), κατάθλιψη, άγχος, θυμό, γενική λειτουργικότητα κατά την αξιολόγηση κλινικών, δυσφορία φύλου και ικανοποίηση από το σώμα.
Τι βρήκε
- Τα συμπεριφορικά και συναισθηματικά προβλήματα και τα καταθλιπτικά συμπτώματα μειώθηκαν, και η λειτουργικότητα που αξιολογήθηκε από κλινικούς βελτιώθηκε.
- Το ποσοστό των εφήβων των οποίων τα προβλήματα που ανέφεραν οι γονείς ήταν στο κλινικό εύρος έπεσε από 44% σε 22%.
- Η δυσφορία φύλου και η δυσαρέσκεια από το σώμα δεν άλλαξαν. Ούτε το άγχος ούτε ο θυμός.
- Κανένας έφηβος δεν σταμάτησε τους αναστολείς. Και οι 70 προχώρησαν σε ορμόνες του αντίθετου φύλου.
Οι συγγραφείς συμπέραναν ότι η καταστολή της εφηβείας «μπορεί να θεωρηθεί πολύτιμη συμβολή» στη θεραπεία.
Τα όρια
- Καμία ομάδα σύγκρισης. Οι βελτιώσεις θα μπορούσαν να αντανακλούν την ωρίμανση, την ψυχολογική υποστήριξη που λάμβανε κάθε έφηβος, ή την παλινδρόμηση προς τον μέσο όρο (οι άνθρωποι συνήθως αξιολογούνται όταν η οδύνη είναι υψηλή, οπότε οι μεταγενέστερες βαθμολογίες τείνουν να φαίνονται καλύτερες ό,τι κι αν συμβεί).
- Μικρά και ελλιπή δεδομένα. Για ορισμένες μετρήσεις, τα αποτελέσματα ήταν διαθέσιμα μόνο για περίπου 41 εφήβους, σύμφωνα με την επανάλυση του αγγλικού National Institute for Health and Care Excellence (NICE), το οποίο αξιολόγησε τα ευρήματα ως πολύ χαμηλής βεβαιότητας (NICE 2020).
- Κυρίως φυσιολογικές βαθμολογίες στην αρχή. Οι αναφερόμενες αλλαγές ήταν κυρίως μετατοπίσεις εντός του φυσιολογικού εύρους.
- Το βασικό πρόβλημα δεν βελτιώθηκε. Το φάρμακο υποτίθεται ότι ανακουφίζει την οδύνη για το σώμα, αλλά οι μετρήσεις αυτής της οδύνης έμειναν αμετάβλητες.
- Όλοι οι ασθενείς συνέχισαν. Το ότι 100% συνέχισαν σε ορμόνες μπορεί να διαβαστεί ως σημάδι καλής επιλογής, ή ως σημάδι ότι η «διαγνωστική» παύση δεν λειτούργησε ως παύση.
Η μελέτη του 2014: μετά τις ορμόνες και τη χειρουργική επέμβαση
Τι έκανε
Η de Vries et al. 2014, που δημοσιεύτηκε στο Pediatrics, παρακολούθησε την ίδια ομάδα έως τουλάχιστον ένα χρόνο μετά τη χειρουργική επέμβαση. Οι συμμετέχοντες αξιολογήθηκαν τρεις φορές: πριν από τους αναστολείς (μέση ηλικία 13,6), στην έναρξη των ορμονών του αντίθετου φύλου (16,7) και μετά τη χειρουργική επέμβαση (20,7). Χειρουργική επέμβαση σήμαινε κολποπλαστική για τις τρανς γυναίκες· για τους τρανς άνδρες μαστεκτομή και υστερεκτομή με αφαίρεση των ωοθηκών.
Ποιοι ήταν στο τελικό δείγμα
Από τους 70 εφήβους της μελέτης του 2011, 55 (22 τρανς γυναίκες, 33 τρανς άνδρες) συμμετείχαν στην τελική αξιολόγηση. Η εργασία απαριθμεί τους 15 που δεν συμμετείχαν:
| Αιτία | Αριθμός |
|---|---|
| Όχι ακόμη ένα χρόνο μετά τη χειρουργική επέμβαση | 6 |
| Ιατρικά μη επιλέξιμοι για χειρουργική επέμβαση (για παράδειγμα μη ελεγχόμενος διαβήτης, νοσογόνος παχυσαρκία) | 3 |
| Αρνήθηκαν να συμμετάσχουν | 2 |
| Δεν επέστρεψαν τα ερωτηματολόγια | 2 |
| Διέκοψαν τη φροντίδα | 1 |
| Πέθανε μετά από κολποπλαστική (νεκρωτική περιτονίτιδα, σοβαρή λοίμωξη ιστού) | 1 |
Έντεκα από τους 15 μη συμμετέχοντες ήταν τρανς γυναίκες (γεννημένες αρσενικές). Πλήρη δεδομένα και στα τρία χρονικά σημεία ήταν διαθέσιμα για 40 συμμετέχοντες.
Τι βρήκε
- Η δυσφορία φύλου και οι δυσκολίες με την εικόνα του σώματος παρέμειναν κατά την καταστολή της εφηβείας και «υποχώρησαν» μετά τις ορμόνες και τη χειρουργική επέμβαση.
- Η ψυχολογική λειτουργικότητα βελτιώθηκε σταθερά, έως ποσοστά κλινικών προβλημάτων «μη διακριτών από δείγματα του γενικού πληθυσμού».
- Η ευημερία και η ποιότητα ζωής περιγράφηκαν ως παρόμοιες ή καλύτερες από εκείνες συνομηλίκων ίδιας ηλικίας.
- Κανένας συμμετέχων δεν ανέφερε μετάνοια, και όλοι ήταν «πολύ ή αρκετά ικανοποιημένοι» με τις επεμβάσεις τους.
Οι συγγραφείς συμπέραναν ότι το πρωτόκολλο δίνει στους νέους με δυσφορία φύλου «την ευκαιρία να εξελιχθούν σε καλά λειτουργικούς νέους ενήλικες». Μαζί με την εργασία του 2011, αυτό έγινε το κύριο στοιχείο για το πρωτόκολλο σε κατευθυντήριες γραμμές όπως η κατευθυντήρια γραμμή της Endocrine Society του 2017 και τα Πρότυπα Φροντίδας της WPATH.
Η κριτική
Abbruzzese, Levine και Mason (2023)
Το 2023, η E. Abbruzzese της Society for Evidence-Based Gender Medicine (μια ομάδα κριτική στη μετάβαση νέων), ο ψυχίατρος Stephen Levine και η παιδίατρος Julia Mason δημοσίευσαν λεπτομερή κριτική στο Journal of Sex & Marital Therapy (Abbruzzese, Levine & Mason 2023). Ήταν απάντηση στην Annelou de Vries, που είχε υπερασπιστεί τις μελέτες απέναντι σε προηγούμενη εργασία των Levine και συνεργατών (de Vries 2023).
Οι συγγραφείς δέχονται ότι οι μελέτες έδειξαν ότι οι ορμόνες και η χειρουργική επέμβαση «μπορούν να αλλάξουν με επιτυχία τη φαινοτυπική εμφάνιση» των εφήβων. Υποστηρίζουν ότι οι μελέτες δεν έδειξαν ψυχολογικό όφελος αρκετά μεγάλο ώστε να δικαιολογεί τις βλάβες, «συμπεριλαμβανομένης της βεβαιότητας της στειρότητας». Τα κύρια σημεία τους:
- Μεροληψία επιλογής. Μόνο οι έφηβοι που τα πήγαιναν αρκετά καλά σε κάθε στάδιο προχωρούσαν στο επόμενο και καταγράφονταν. Όσοι δεν μπορούσαν να χειρουργηθούν, δεν ανταποκρίνονταν ή διέκοψαν εξαφανίστηκαν από τα αποτελέσματα. Με τα λόγια τους, οι μελέτες «ανέφεραν ακούσια μόνο τα καλύτερα αποτελέσματά τους». Σημειώνουν τελικό δείγμα 55, «με βασικά αποτελέσματα διαθέσιμα για μόλις 32 άτομα».
- Η κλίμακα δυσφορίας φύλου άλλαξε. Η Utrecht Gender Dysphoria Scale (UGDS) έχει ανδρική και γυναικεία εκδοχή με ως επί το πλείστον διαφορετικά στοιχεία. Πριν από τη θεραπεία και στην έναρξη των ορμονών, οι συμμετέχοντες συμπλήρωναν την εκδοχή για το φύλο γέννησής τους. Μετά τη χειρουργική επέμβαση συμπλήρωναν την εκδοχή για το φύλο με το οποίο ταυτίζονταν. Η ίδια η εργασία το λέει. Οι Abbruzzese και συνεργάτες υποστηρίζουν ότι η αλλαγή σε μια κλίμακα σχεδιασμένη για το αντίθετο φύλο «εγγυόταν ουσιαστικά» πτώση των βαθμολογιών, οπότε το κύριο εύρημα της «επίλυσης της δυσφορίας φύλου» είναι «εντελώς άκυρο».
- Σύγχυση από τη θεραπεία. Κάθε έφηβος λάμβανε συνεχή ψυχολογική υποστήριξη, οπότε οι επιδράσεις των φαρμάκων, της θεραπείας και της ωρίμανσης δεν μπορούν να διαχωριστούν.
- Οι σωματικές βλάβες δεν μετρήθηκαν. Οι μελέτες δεν αξιολόγησαν οστά, εγκέφαλο ή σεξουαλική λειτουργία, αν και αυτοί οι κίνδυνοι είχαν τεθεί από την αρχή.
- Νοσηρότητα και θνησιμότητα. Μετρώντας τον θάνατο και τους ασθενείς που δεν μπορούσαν να χειρουργηθούν για ιατρικούς λόγους, οι συγγραφείς εκτιμούν τη βραχυπρόθεσμη σοβαρή νοσηρότητα και θνησιμότητα «ίσως έως και 6%–7%».
- Κακή εφαρμοσιμότητα. Κατά τους συγγραφείς, η συνήθης παρουσίαση στις κλινικές σήμερα είναι δυσφορία που ξεκίνησε μετά την εφηβεία, μαζί με σημαντική ψυχική ασθένεια: «δύο κλινικές εικόνες που οι Ολλανδοί αποκλείουν ρητά». Επομένως τα ευρήματα δεν μπορούν να εφαρμοστούν σε αυτούς.
Η εργασία είναι γραμμένη από επικριτές της μετάβασης νέων και πρέπει να διαβαστεί ως επιχείρημα, όχι ως ουδέτερη ανασκόπηση. Αλλά κάθε σημείο μπορεί να ελεγχθεί απέναντι στις αρχικές εργασίες, και τα γεγονότα στα οποία βασίζεται (οι 55 συμμετέχοντες, η αλλαγή κλίμακας, ο θάνατος, οι αποκλεισμένοι ασθενείς, οι κανόνες επιλογής) προέρχονται από την ίδια την αναφορά των Ολλανδών συγγραφέων.
Michael Biggs
Η ιστορία του Biggs του 2023 (Biggs 2023) καταλήγει σε παρόμοια συμπεράσματα από διαφορετικό δρόμο. Υποστηρίζει ότι «ο αριθμός των παρατηρήσεων ήταν σημαντικά μικρότερος από 70», ότι η πτώση της δυσφορίας φύλου «εξαρτιόταν από ασύμβατες κλίμακες» (οι βαθμολογίες πριν και μετά προέρχονταν από διαφορετικά ερωτηματολόγια), και ότι τα αποτελέσματα «παραλείπουν μια ασθενή που πέθανε επειδή η καταστολή της εφηβείας επέβαλε πιο επικίνδυνη κολποπλαστική». Προσθέτει ότι κανένας από τους δύο ιδρυτικούς ισχυρισμούς δεν δοκιμάστηκε ποτέ: η καταστολή για τέσσερα χρόνια ή περισσότερο δεν αποδείχθηκε ότι δεν αφήνει διαρκή επίδραση, και καθώς σχεδόν όλοι προχωρούσαν σε ορμόνες, η «διαγνωστική» παύση δεν ξεχώρισε ποτέ κανέναν. Το πρωτόκολλο αγνόησε επίσης τη σύνδεση μεταξύ δυσφορίας στην παιδική ηλικία και μεταγενέστερης ομοφυλοφιλίας, και την επίδραση της καταστολής στη σεξουαλική ανάπτυξη.
Ο Biggs συνέκρινε επίσης τα ολλανδικά αποτελέσματα με πρώιμα αποτελέσματα της βρετανικής αναπαραγωγής που η κλινική Tavistock είχε παρουσιάσει στο δικό της διοικητικό συμβούλιο το 2015. Ανέφερε ότι η ολλανδική βελτίωση της ψυχολογικής λειτουργικότητας δεν επαναλήφθηκε στην Αγγλία (Biggs 2020), και επισήμανε σημάδια σε εκείνα τα προκαταρκτικά δεδομένα για περισσότερη αυτοτραυματισμό και περισσότερα προβλήματα σε κορίτσια (Carmichael et al. 2021). Εκείνα τα προκαταρκτικά δεδομένα δεν δημοσιεύτηκαν ποτέ σε επιστημονικό περιοδικό, οπότε δεν μπορούν να ελεγχθούν ανεξάρτητα.
Ο θάνατος μετά τη χειρουργική επέμβαση
Μια νεαρή τρανς γυναίκα στην ομάδα πέθανε μετά τη χειρουργική επέμβαση. Η περίπτωσή της δημοσιεύτηκε ξεχωριστά από τη χειρουργική ομάδα του Άμστερνταμ (Negenborn et al. 2017). Είχε υποβληθεί σε καταστολή από την πρώιμη εφηβεία, οπότε ο γεννητικός της ιστός δεν είχε αναπτυχθεί αρκετά για την τυπική κολποπλαστική με αναστροφή πέους. Οι χειρουργοί χρησιμοποίησαν τμήμα εντέρου αντ' αυτού, μια πιο σύνθετη επέμβαση. Ανέπτυξε νεκρωτική περιτονίτιδα από ανθεκτικό E. coli και πέθανε.
Η εργασία του 2014 αναφέρει τον θάνατο σε μία πρόταση ως λόγο μη συμμετοχής. Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι ένας θάνατος άμεσα συνδεδεμένος με το πρωτόκολλο (πρώιμη καταστολή που οδήγησε σε πιο επικίνδυνη επέμβαση) θα έπρεπε να είχε αντιμετωπιστεί ως αποτέλεσμα του πρωτοκόλλου, όχι ως ελλιπή δεδομένα. Το ίδιο πρόβλημα ιστού επηρεάζει και άλλους αρσενικούς που υποβλήθηκαν σε καταστολή νωρίς· βλ. Κολποπλαστική και Σεξουαλική λειτουργία.
Διακοπές και ελλιπή δεδομένα
Οι Ολλανδοί συγγραφείς δεν ανέφεραν στατιστικές διαφορές στην αρχή μεταξύ των 55 συμμετεχόντων και των 15 μη συμμετεχόντων. Οι επικριτές απαντούν ότι οι μη συμμετέχοντες είναι ακριβώς τα άτομα των οποίων τα αποτελέσματα έχουν τη μεγαλύτερη σημασία για την ασφάλεια, και ότι η «καμία διαφορά στην αρχή» δεν λέει τίποτα για το πώς τα πήγαν αργότερα. Το ίδιο ζήτημα διατρέχει τις μεταγενέστερες ολλανδικές μελέτες. Στη μελέτη οστών των van der Loos et al. 2023, μόνο 75 από 143 επιλέξιμα άτομα (52%) συμμετείχαν. Στην ομάδα ενηλίκων της κλινικής, το 36% των ασθενών είχε σταματήσει να προσέρχεται μετά από αρκετά χρόνια (Wiepjes et al. 2018).
Τα άτομα που αποχώρησαν από τη μετάβαση συχνά θέτουν αυτό το σημείο από τη δική τους εμπειρία. Αρκετοί λένε ότι απλώς σταμάτησαν να πηγαίνουν στην κλινική και δεν θα είχαν καταγραφεί ποτέ ως άτομα που αποχώρησαν.
Δεν μίλησα ποτέ ξανά με τον γιατρό της κλινικής φύλου αφού σταμάτησα τις ορμόνες, οπότε πώς θα μπορούσαν καν να ξέρουν ότι αποχώρησα από τη μετάβαση; —Lurkersquid, γυναίκα που αποχώρησε από τη μετάβαση
Υπέγραψα επίσης χαρτιά που σημαίνουν ότι περιλαμβάνομαι σε κάποια μελέτη, αλλά είμαι σχετικά σίγουρος ότι τώρα δεν με καταγράφουν ως άτομο που αποχώρησε. Άρα δεν είμαι σίγουρος πόσο πραγματικές μπορεί να είναι αυτές οι μελέτες. Τόσα άτομα που αποχώρησαν απλώς εξαφανίζονται από τις κλινικές τους επειδή έχουν τραύμα συνδεδεμένο με αυτές και δεν θέλουν να επιστρέψουν. —ClydeFallon, γυναίκα που αποχώρησε από τη μετάβαση
Η βρετανική αναπαραγωγή: Carmichael et al. (2021)
Το Gender Identity Development Service (GIDS) της Tavistock στο Λονδίνο ξεκίνησε μια «Early Intervention Study» το 2011. Σχεδιάστηκε για να αναπαραγάγει την ολλανδική προσέγγιση σε νέους 12–15 ετών με σοβαρή, επίμονη δυσφορία, με παρόμοια κριτήρια εισόδου: δια βίου δυσφορία, ψυχολογική σταθερότητα και τουλάχιστον έξι μήνες αξιολόγησης (Carmichael et al. 2021).
| Άμστερνταμ (de Vries et al. 2011) | Λονδίνο (Carmichael et al. 2021) | |
|---|---|---|
| Δείγμα | 70 από 111 που έλαβαν θεραπεία, 2000–2008 | 44, ξεκίνησε 2011–2015 |
| Ομάδα σύγκρισης | Καμία | Καμία |
| Ψυχολογικά προβλήματα | Βελτιώθηκαν | Καμία αλλαγή (γονείς και αυτοαναφορά) |
| Αυτοτραυματισμός | Δεν αναφέρθηκε ξεχωριστά | Καμία αλλαγή κατά μέσο όρο |
| Δυσφορία φύλου | Καμία αλλαγή | Καμία αλλαγή |
| Μετάβαση σε ορμόνες του αντίθετου φύλου | 70 από 70 (100%) | 43 από 44 (98%) |
| Δεδομένα σε μεταγενέστερα σημεία | Περίπου 41–70 ανάλογα με τη μέτρηση | 24 στα 2 χρόνια, 14 στα 3 χρόνια |
Οι συγγραφείς δεν βρήκαν «καμία αλλαγή στην ψυχολογική λειτουργία, την ποιότητα ζωής ή τον βαθμό δυσφορίας φύλου». Η οστική πυκνότητα υπολείπονταν των συνομηλίκων, και παρενέργειες όπως πονοκέφαλοι, εξάψεις και κόπωση ήταν συχνές. Η μελέτη δεν δημοσιεύτηκε σε επιστημονικό περιοδικό έως το 2021, δέκα χρόνια μετά την έναρξή της· ο Biggs υποστηρίζει ότι η καθυστέρηση αντανακλούσε τα απογοητευτικά αποτελέσματα. Μια επανάλυση των δημοσιευμένων δεδομένων το 2024 εξέτασε κάθε άτομο ξεχωριστά αντί για μέσους όρους ομάδας. Βρήκε ότι το 15–34% των νέων «επιδεινώθηκε αξιόπιστα», ανάλογα με τη μέτρηση και το χρονικό σημείο (McPherson & Freedman 2024).
Η πιο άμεση προσπάθεια επανάληψης της ολλανδικής μελέτης, με παρόμοιους κανόνες επιλογής, επομένως δεν αναπαρήγαγε τα ψυχολογικά της οφέλη. Μια μεταγενέστερη αμερικανική μελέτη 94 νέων που ξεκίνησαν αναστολείς επίσης δεν βρήκε μετρήσιμη αλλαγή στην ψυχική υγεία σε δύο χρόνια, με 37% των δεδομένων κατάθλιψης να λείπουν στην παρακολούθηση (Olson-Kennedy et al. 2025· βλ. Μελέτη Olson-Kennedy του NIH).
Η ολλανδική απάντηση
Οι Ολλανδοί κλινικοί δεν έχουν αποσύρει τις μελέτες. Στην απάντησή της στους Levine και συνεργάτες, η de Vries υποστήριξε ότι οι επικριτές είχαν παρερμηνεύσει την έρευνα, ότι μεταγενέστερες βραχύτερες μελέτες έδειξαν επίσης βελτιωμένη ή σταθερή ψυχολογική λειτουργία και ανακούφιση από την αναντιστοιχία φύλου, και ότι η προσεκτική αξιολόγηση και η ενημερωμένη συναίνεση είχαν πάντα συνιστάται (de Vries 2023). Η ευρύτερη ολλανδική θέση, που επανέλαβαν το Ολλανδικό Συμβούλιο Υγείας και η κυβέρνηση το 2026, είναι ότι τα προβλήματα που βρέθηκαν στο εξωτερικό (για παράδειγμα από την Cass Review στην Αγγλία) προέρχονται από κλινικές που δεν ακολούθησαν το ολλανδικό μοντέλο, και επομένως δεν ισχύουν για την ολλανδική φροντίδα (Υπουργείο Υγείας, Πρόνοιας και Αθλητισμού 2026).
Πώς οι κλινικές παγκοσμίως απομακρύνθηκαν από τα κριτήρια
Το ολλανδικό πρωτόκολλο εξαπλώθηκε γρήγορα. Στα περισσότερα μέρη τα φάρμακα και τα όρια ηλικίας υιοθετήθηκαν, αλλά οι κανόνες επιλεξιμότητας χαλάρωσαν ή εγκαταλείφθηκαν.
Ο πληθυσμός ασθενών άλλαξε
Από το 2012 περίπου, οι παραπομπές σε κλινικές φύλου για νέους αυξήθηκαν απότομα σε πολλές χώρες, και η πλειονότητα μετατοπίστηκε σε έφηβες. Πολλές δεν είχαν ιστορικό δυσφορίας στην παιδική ηλικία και είχαν άλλα προβλήματα ψυχικής υγείας. Στην πρώτη υπηρεσία φύλου για νέους της Φινλανδίας, 41 από 47 εφήβους που αξιολογήθηκαν το 2011–2013 (87%) είχαν γεννηθεί θηλυκοί, το 75% είχε προηγουμένως βρεθεί σε εξειδικευμένη ψυχιατρική φροντίδα για άλλους λόγους, και το 64% δεν είχε δυσφορία φύλου στην παιδική ηλικία που να θυμούνται αυτοί ή οι γονείς τους (Kaltiala-Heino et al. 2015). Αυτές είναι οι δύο ομάδες — έναρξη μετά την εφηβεία και σημαντικά ψυχιατρικά προβλήματα — που τα ολλανδικά κριτήρια απέκλειαν. Βλ. Δημογραφική μετατόπιση και Δυσφορία φύλου ταχείας έναρξης.
Αγγλία
Στο GIDS, οι αναστολείς δίνονταν αρχικά μόνο στο πλαίσιο της Early Intervention Study. Η Cass Review 2024 βρήκε ότι από το 2014, πριν υπάρξουν διαθέσιμα αποτελέσματα, οι αναστολείς «πέρασαν από ένα πρωτόκολλο μόνο έρευνας στη διαθεσιμότητα στην τακτική κλινική πράξη». Δόθηκαν σε μια ευρύτερη ομάδα ασθενών που δεν θα πληρούσαν τα αρχικά κριτήρια εισόδου. Η αναθεώρηση βρήκε επίσης ότι η αξιολόγηση ήταν ασυνεπής και ότι άλλες εξηγήσεις της οδύνης, όπως ο αυτισμός και το τραύμα, συχνά δεν διερευνώνταν. Βλ. Το GIDS της Tavistock και Bell κατά Tavistock.
Κατευθυντήριες γραμμές
- Η κατευθυντήρια γραμμή της Endocrine Society του 2017 συνιστούσε αναστολείς στα πρώτα σημάδια της εφηβείας. Με τη δική της βαθμολόγηση, τα στοιχεία πίσω από κάθε σύσταση για εφήβους ήταν χαμηλής ή πολύ χαμηλής ποιότητας. Βλ. Endocrine Society.
- Τα WPATH Standards of Care 8 (2022) ζητούν «αρκετά χρόνια» επίμονης οδύνης και ενδελεχή αξιολόγηση, αλλά δεν θέτουν απαίτηση η δυσφορία να ξεκίνησε στην πρώιμη παιδική ηλικία. Δεν έθεσαν ελάχιστες ηλικίες για ορμόνες ή τις περισσότερες επεμβάσεις. Τα ελάχιστα ηλικίας σε σχέδιο του 2021 αφαιρέθηκαν πριν από τη δημοσίευση. Βλ. WPATH.
- Πολλές αμερικανικές κλινικές κινήθηκαν προς ένα «καταφατικό» μοντέλο όπου η δηλωμένη ταυτότητα του νέου γίνεται αποδεκτή αντί να διερευνάται (βλ. Αναθεωρήσεις στοιχείων: το μοντέλο κατάφασης).
Μέσα στην Ολλανδία
Η πρακτική άλλαξε και στις ολλανδικές κλινικές. Στο Leiden (2010–2018), η τυπική ηλικία έναρξης των αναστολέων ήταν 15 για τα τρανς κορίτσια και 16 για τα τρανς αγόρια, αργά στην εφηβεία ή μετά. Είκοσι έφηβοι παρέμειναν σε αναστολείς περισσότερο από το προγραμματισμένο, συχνά λόγω ασταθών οικογενειακών καταστάσεων, αυτισμού ή κατάθλιψης (Brik et al. 2020). Στην ομάδα 720 ατόμων του Άμστερνταμ, η διάμεση ηλικία έναρξης των αναστολέων ήταν 16,0 για όσους είχαν γεννηθεί θηλυκοί (van der Loos et al. 2022). Μια ανασκόπηση 20 ετών σε 1.766 παιδιά και εφήβους στο Άμστερνταμ βρήκε απότομη αύξηση των παραπομπών, μετατόπιση προς τα θηλυκά και αυξανόμενες ηλικίες κατά την εισαγωγή και την έναρξη των αναστολέων (van der Loos et al. 2023, J Sex Med).
Τι περιγράφουν τα άτομα που αποχώρησαν από τη μετάβαση
Άτομα που αποχώρησαν από τη μετάβαση και έλαβαν θεραπεία εκτός Ολλανδίας συχνά περιγράφουν τα βήματα που τα ολλανδικά κριτήρια έπρεπε να διασφαλίσουν ως απόντα: αξιολογήσεις λίγων συνεδριών, αγνοημένο ψυχιατρικό ιστορικό, και γονείς στους οποίους ειπώθηκε ότι η θεραπεία ήταν επείγουσα.
Μακάρι κάποιος να μπορούσε να αντικρούσει τον ισχυρισμό ότι οι αναστολείς δεν είναι πειραματικοί και χρησιμοποιούνται σταθερά για δεκαετίες. Πολύ παραπλανητική δήλωση, γιατί το ολλανδικό πρωτόκολλο δεν έχει ακολουθηθεί σε άλλες χώρες· έχει αλλάξει ριζικά με την εφαρμογή του σε διαφορετικό πληθυσμό. Ιστορικά, δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ όταν τα παιδιά είχαν δυσφορία όψιμης έναρξης στην εφηβεία. —Takeshold, γυναίκα που αποχώρησε από τη μετάβαση
Θυμάμαι ότι ήμουν 16 και πήγα στην κλινική φύλου και φοβόμουν τόσο πολύ ότι θα με εμπόδιζαν. Ανησυχούσα τόσο πολύ ότι θα τους απασχολούσε το γεγονός ότι κατέθετα κυριολεκτικά στο δικαστήριο εναντίον κάποιου που με βίασε, είχα διατροφική διαταραχή, είχα ιστορικό κατάθλιψης και απόπειρων αυτοκτονίας, είχα σοβαρό δια βίου άγχος και κρίσεις πανικού — αλλά δεν τους απασχολούσε καθόλου αυτά. —Admirable_Treacle_97, γυναίκα που αποχώρησε από τη μετάβαση
Μου συνταγογραφήθηκαν οιστρογόνα και αναστολείς εφηβείας στα 16. Μόνο δύο ραντεβού μιας ώρας με ψυχίατρο στο Παιδικό Νοσοκομείο, και μετά πήρα το πράσινο φως για ορμονοθεραπεία. —Dear-Shift-7636, άνδρας που αποχώρησε από τη μετάβαση
Αυτές οι αφηγήσεις περιγράφουν θεραπεία που έσπασε τους αρχικούς κανόνες: ψυχιατρική αστάθεια, λίγη διερεύνηση, και σε ορισμένες περιπτώσεις ορμόνες που ξεκίνησαν μαζί με τους αναστολείς. Βλ. Ψυχική υγεία και δυσφορία φύλου, Τραύμα και Ενημερωμένη συναίνεση.
Καταστολή σε νεαρή ηλικία: αφηγήσεις ατόμων που αποχώρησαν και τρανς ατόμων
Άτομα που αποχώρησαν από τη μετάβαση
Σε μερικά άτομα που αποχώρησαν από τη μετάβαση δόθηκαν αναστολείς στην πρώιμη εφηβεία, κοντά στην ηλικία και το στάδιο εφηβείας που προέβλεπε το πρωτόκολλο. Οι αφηγήσεις τους εστιάζουν στο πώς παρουσιάστηκε η απόφαση, τι δεν διερευνήθηκε και τι χάθηκε.
Η οικογένεια ενός σχολιαστή είχε σχεδιάσει το ολλανδικό πρωτόκολλο ονομαστικά:
Πήρα αναστολείς στα 12 και ξεκίνησα χαμηλή δόση τεστοστερόνης που μιμούνταν την αρσενική εφηβεία. Η οικογένειά μου κι εγώ σχεδιάζαμε να ακολουθήσουμε το ολλανδικό πρωτόκολλο από τότε που ήμουν αρκετά μικρός. Έχω πολύ ανάμεικτα συναισθήματα — σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να αξίζει, αλλά υπάρχουν πάρα πολλά άγνωστα. Οι γονείς μου πραγματικά ήθελαν το καλύτερο για μένα και έπαιρναν μόνο καταφατικές πληροφορίες και πόρους. Τώρα είμαι μια 15χρονη γυναίκα με βαθιά φωνή και αρσενικό πρόσωπο, και πρόσφατα επέλεξα να σταματήσω τους αναστολείς και την Τ. Νιώθω σαν επιστημονικό πείραμα, και βασικά περιμένω να δω τι θα γίνει με το σώμα μου. —redactedchicken, σχολιαστής στο /r/detrans
Άλλοι περιγράφουν τους αναστολείς ως το πρώτο βήμα σε έναν δρόμο που τους πίεσαν να πάρουν γρήγορα, ώστε να μην περάσουν από τη δική τους εφηβεία:
Έκανα κοινωνική μετάβαση στα 10, με έβαλαν σε αναστολείς πολύ γρήγορα αλλά ξεκίνησα τεστοστερόνη μόνο στα 15/16. Η εμπειρία μου ήταν παρόμοια με τη δική σου: μου είπαν να δράσω γρήγορα για να μην περάσω από γυναικεία εφηβεία· αυτό ήταν επίσης ένα από τα κύρια σημεία που με οδήγησαν σε περαιτέρω μετάβαση, απλώς επιβεβαιωνόμουν από όλους, οπότε ως μικρό παιδί πίστευα ότι ήταν υπέροχο, μέχρι πρόσφατα. —Empty_Context222, γυναίκα που αποχώρησε από τη μετάβαση
Αν και ήταν επιλογή μου και συνειδητοποιώ ότι είμαι τουλάχιστον εν μέρει υπεύθυνος γι' αυτό, είμαι ακόμα τόσο αναστατωμένος που μου δόθηκαν αναστολείς στα 14 και ενέσεις τεστοστερόνης στα 16. Ο εγκέφαλός μου δεν ήταν αρκετά ανεπτυγμένος για να κατανοήσει πλήρως τις (μερικές φορές μη αναστρέψιμες) αλλαγές που θα έφερνε η ορμονοθεραπεία, και αν οι θεραπευτές είχαν απλώς προσπαθήσει να εμβαθύνουν πραγματικά, θα είχαν συνειδητοποιήσει ότι αυτό που μπέρδεψα με δυσφορία φύλου ήταν στην πραγματικότητα βαθιά ριζωμένο τραύμα και μίσος για τον εαυτό. —Luzzenz, γυναίκα που αποχώρησε από τη μετάβαση
Μερικοί λένε ότι τους είπαν ότι οι αναστολείς είναι ακίνδυνοι, κάτι που ηχεί τη γλώσσα της «πλήρους αναστρεψιμότητας» της πρότασης του 1996:
Ήθελα αναστολείς εφηβείας όταν ήμουν μικρότερος επειδή άκουσα ότι είναι ακίνδυνοι και θα βοηθούσαν ανθρώπους που παλεύουν με την εικόνα του εαυτού τους όπως εγώ. Δεν μου είπαν ποτέ για οποιαδήποτε βιολογική βλάβη που θα μπορούσαν να προκαλέσουν. —willow_wind, αμφισβητεί την ίδια της την τρανς ταυτότητα
Και μερικοί επισημαίνουν ότι το ίδιο το χρονοδιάγραμμα του πρωτοκόλλου, αναστολείς από τα 12 έως τις ορμόνες στα 16, σημαίνει χρόνια καταστολής, όχι μια σύντομη παύση:
Επιπλέον, κάποιος θα έπρεπε να βρίσκεται σε αναστολείς για περίπου 5 χρόνια μεταξύ της έναρξης της εφηβείας και της στιγμής που είναι αρκετά μεγάλος για να κάνει μια ενημερωμένη επιλογή σχετικά με τη μετάβαση. Αυτό δεν μπορεί να θεωρηθεί βραχυπρόθεσμη πορεία. —bigbeard61, άνδρας που απείχε από τη μετάβαση
Τρανς άτομα
Τρανς άτομα που έλαβαν αναστολείς νωρίς, ή που εύχονται να είχαν λάβει, συχνά τους περιγράφουν ως τη θεραπεία που τους γλίτωσε από τα πιο επώδυνα και μόνιμα αποτελέσματα της λάθος εφηβείας. Στην ισχυρότερη μορφή της, αυτή η άποψη λέει ότι η εφηβεία γέννησης είναι η ίδια μη αναστρέψιμη. Η άρνηση των αναστολέων επομένως δεν είναι ουδέτερη επιλογή, και ένας έφηβος που τους σταματά μπορεί ακόμα να περάσει από τη δική του εφηβεία.
Το να δώσεις σε κάποιον έναν τρόπο να μην προκαλέσει τη βλάβη της λάθος εφηβείας είναι το νόημα των αναστολέων. Να του δώσεις την ευκαιρία να αποφασίσει, πριν του επιβληθούν οι λάθος ορμόνες, σωστά; Αν δεν δώσεις σε κάποιον αυτό που θέλει, μην τον αναγκάσεις να ζήσει αυτό που πολύ πιθανόν να τον βλάψει. —ZoeyKaisar, τρανς γυναίκα (MTF)
Αν το 13χρονο παιδί σου βιώνει οδύνη από την εφηβεία, οι αναστολείς εφηβείας μπορεί να είναι μια ασφαλής, αναστρέψιμη επιλογή για να του δώσεις χρόνο να εξερευνήσει την ταυτότητά του χωρίς το πρόσθετο άγχος των ανεπιθύμητων σωματικών αλλαγών. —Alexzulii, τρανς άνδρας (FTM)
Ήξερα ότι υπήρχε κάτι από τα 7 μου, αλλά τότε δεν ήξερα ότι το να είσαι τρανς ήταν καν πράγμα. Ως αποτέλεσμα, καταπίεζα τον εαυτό μου μέχρι τα πρώτα είκοσι, και τραυματίστηκα από μια δεκαετία εφηβείας. Αν ήξερα τότε τι ήταν, δεν θα είχα υποφέρει τόσο πολύ, και είμαι σίγουρος ότι θα μπορούσα να είχα πείσει τους γονείς μου να με βάλουν σε αναστολείς εφηβείας. —Ok_Delay1124, τρανς γυναίκα (MTF)
Δεν είναι κάθε τρανς αφήγηση τόσο καθαρή. Ένας τρανς άνδρας που έλαβε αναστολείς στα 11 ή 12 ήταν ευγνώμων γι' αυτούς, αλλά είπε επίσης ότι δεν μετάνιωσε για το μέρος της γυναικείας εφηβείας που πέρασε:
Το καταλαβαίνω απόλυτα — δεν «μετανιώνω» καθόλου για τη γυναικεία εφηβεία. Δεν την πέρασα ολόκληρη, αλλά θυμάμαι ότι ήμουν ενθουσιασμένος με τα στήθη και τέτοια, και χαίρομαι που μπόρεσα να πάρω αναστολείς ορμονών τόσο νωρίς (περίπου 11–12). —MISOSOOUPE, τρανς άνδρας (FTM)
Πού συναντώνται και πού αποκλίνουν οι αφηγήσεις
| Ερώτηση | Τρανς αφηγήσεις | Αφηγήσεις ατόμων που αποχώρησαν |
|---|---|---|
| Τι κάνουν οι αναστολείς; | Αποτρέπουν τις μη αναστρέψιμες αλλαγές της λάθος εφηβείας· αγοράζουν χρόνο | Σταματούν την ανάπτυξη σε ένα παράθυρο που δεν επιστρέφει· δεν είναι παύση |
| Είναι η πρώιμη θεραπεία πλεονέκτημα; | Ναι: νωρίτερα σημαίνει λιγότερη οδύνη και καλύτερα σωματικά αποτελέσματα αργότερα | Η πρώιμη θεραπεία ήρθε πριν μπορέσουν να κατανοήσουν τι αποφασιζόταν, ή να διερευνήσουν άλλες αιτίες |
| Εξηγήθηκαν οι κίνδυνοι; | Συχνά περιγράφονται ως ασφαλείς και αναστρέψιμοι | Συχνά λένε ότι τους είπαν ότι οι αναστολείς είναι ακίνδυνοι |
| Και ο «χρόνος για σκέψη»; | Χρόνος για εξερεύνηση της ταυτότητας χωρίς οδύνη | Ο χρόνος χρησιμοποιήθηκε για προετοιμασία του επόμενου βήματος, όχι για αμφισβήτησή του |
Και οι δύο ομάδες περιγράφουν την ίδια θεραπεία, σε ορισμένες περιπτώσεις στις ίδιες ηλικίες, με αντίθετα αποτελέσματα. Και οι δύο περιγράφουν την πρώιμη εφηβεία ως εποχή κατά την οποία οι αποφάσεις έπρεπε να ληφθούν υπό πίεση. Η διαφωνία αφορά ποιο λάθος είναι χειρότερο: να περάσεις από μια εφηβεία που δεν ήθελες, ή να χάσεις μια που αργότερα θα ευχόσουν να είχες. Οι ολλανδικές μελέτες δεν μπορούν να το λύσουν, γιατί δεν παρακολούθησαν ποτέ ομάδα που δεν έλαβε αναστολείς και σταμάτησαν γύρω στα 20.
Τι έχουν πει οι Ολλανδοί κλινικοί από τότε
Η ολλανδική ομάδα έχει υπερασπιστεί το αρχικό της έργο, ενώ έχει προειδοποιήσει, σε αρκετά σημεία, ότι δεν θα πρέπει να εφαρμόζεται άκριτα στους σημερινούς ασθενείς.
- 2020: «Κάποια προσοχή είναι δικαιολογημένη.» Σε σχόλιο στο Pediatrics, η Annelou de Vries σημείωσε ότι το αρχικό πρωτόκολλο απαιτούσε «παρουσία δυσφορίας φύλου από την πρώιμη παιδική ηλικία». Σημείωσε ότι έφηβοι με ιστορικό έναρξης μετά την εφηβεία «δεν συμμετείχαν ακόμη στις πρώιμες μελέτες αξιολόγησης». Είπε ότι αυτό «εγείρει το ερώτημα» αν τα θετικά αποτελέσματα ισχύουν και για εφήβους που σήμερα «παρουσιάζονται σε συντριπτικά μεγάλους αριθμούς», συμπεριλαμβανομένων μεγαλύτερων «πιθανώς χωρίς ιστορικό στην παιδική ηλικία». Σημείωσε ότι ορισμένα ιστορικά περιστατικών περιγράφουν εφήβους που παρουσιάζονται αργότερα και τελικά αποχωρούν από τη μετάβαση, και ότι συστηματικές μελέτες διακοπής μετά από ορμόνες ή χειρουργική επέμβαση «λείπουν επί του παρόντος» (de Vries 2020).
- 2021: «Δεν ξέρουμε αν οι μελέτες που κάναμε στο παρελθόν μπορούν ακόμα να εφαρμοστούν σε αυτή την εποχή.» Ο Thomas Steensma του κέντρου του Άμστερνταμ δήλωσε στην ολλανδική εφημερίδα Algemeen Dagblad ότι «εγγράφονται πολύ περισσότερα παιδιά, και επίσης διαφορετικού τύπου», με τριπλάσιους εγγεγραμμένους γεννημένους θηλυκούς από αρσενικούς. Είπε ότι υπάρχει λίγη έρευνα για αναστολείς και ορμόνες σε νέους, «γι' αυτό θεωρείται επίσης πειραματικό». Επέκρινε επίσης κλινικές στο εξωτερικό που υιοθέτησαν «στα τυφλά» τις ολλανδικές θεραπείες χωρίς να ερευνήσουν τους δικούς τους ασθενείς (αγγλική μετάφραση μέσω Voorzij). Λίγους μήνες αργότερα δήλωσε στην NRC ότι δεν υπάρχουν «στοιχεία» για μόδα, και ότι οι νεότερες θηλυκός ασθενείς δεν ήταν περισσότερο ή λιγότερο ασύμφωνες με το φύλο από τις προηγούμενες (NRC 2021).
- 2022–2024: υπεράσπιση των μελετών. Η de Vries υπερασπίστηκε τα ευρήματα του 2011 και του 2014 απέναντι στους επικριτές (de Vries 2023), και η ομάδα συνεχίζει να στηρίζει το πρωτόκολλο. Επισημαίνουν τα δεδομένα χρονικών τάσεων, που δεν βρήκαν αλλαγή στην ένταση της δυσφορίας ή την ψυχολογική λειτουργικότητα μεταξύ των παραπομπών του Άμστερνταμ από το 2000 έως το 2016, εκτός από τη μετατόπιση της αναλογίας φύλων.
Οι δύο θέσεις μπορούν να συνυπάρξουν: οι Ολλανδοί κλινικοί υποστηρίζουν ότι το μοντέλο τους λειτουργεί για τους ασθενείς για τους οποίους σχεδιάστηκε, και ότι οι κλινικές που χαλάρωσαν τα κριτήρια είναι ξεχωριστό πρόβλημα. Μερικά άτομα που αποχώρησαν από τη μετάβαση διαβάζουν τις προειδοποιήσεις των κλινικών ως παραδοχή ότι τα στοιχεία δεν κάλυπταν ποτέ ανθρώπους σαν αυτούς.
Οι συγγραφείς των ολλανδικών μελετών αρχίζουν να μιλούν ανοιχτά για το ότι το σημερινό σύστημα μόνο κατάφασης δεν υποστηρίζεται από τα ευρήματά τους λόγω των διαφορών πληθυσμού, παρόλο που αυτές οι ίδιες μελέτες χρησιμοποιούνται σχεδόν αποκλειστικά για να το δικαιολογήσουν. —spare_eye, γυναίκα που απείχε από τη μετάβαση
Πρόσφατα ολλανδικά δεδομένα παρακολούθησης
Συνέχιση ορμονών: van der Loos et al. (2022)
Η μεγαλύτερη πρόσφατη ολλανδική μελέτη συνέδεσε τα αρχεία της κλινικής του Άμστερνταμ με το εθνικό μητρώο συνταγογραφήσεων (van der Loos et al. 2022, Lancet Child & Adolescent Health).
- Ποιοι: 720 άτομα (69% γεννημένα θηλυκά) που ξεκίνησαν αναστολείς πριν από τα 18 και στη συνέχεια πρόσθεσαν ορμόνες του αντίθετου φύλου.
- Εύρημα: Στα τέλη του 2018, 704 (98%) είχαν συνταγή για ορμόνες του αντίθετου φύλου· 16 δεν είχαν.
- Ηλικίες: Η διάμεση ηλικία έναρξης των αναστολέων ήταν 14,1 για τους γεννημένους αρσενικούς και 16,0 για τους γεννημένους θηλυκούς. Στο τέλος της παρακολούθησης η διάμεση ηλικία ήταν μόνο περίπου 20 και 19.
- Χωρίς προβλεπτικούς παράγοντες: Ηλικία, στάδιο εφηβείας, έτος πρώτης επίσκεψης και αφαίρεση γονάδων δεν προέβλεπαν τη διακοπή.
Οι συγγραφείς χαρακτήρισαν το αποτέλεσμα καθησυχαστικό. Τα όριά του είναι σημαντικά:
- Η συνταγή δεν είναι μέτρο οφέλους. Η μελέτη μέτρησε ασφαλισμένη συνταγή σε μία ημερομηνία. Δεν μέτρησε αν τα άτομα έπαιρναν τα φάρμακα, ή την ευημερία, την ικανοποίηση ή τη μετάνοιά τους.
- Η παρακολούθηση ήταν σύντομη. Στην ομάδα ενηλίκων του Άμστερνταμ, η μετάνοια εμφανίστηκε κατά μέσο όρο περίπου 11 χρόνια μετά την έναρξη των ορμονών, με εύρος περίπου 4 έως 22 χρόνια (Wiepjes et al. 2018). Οι περισσότεροι συμμετέχοντες στη μελέτη του 2022 δεν είχαν φτάσει σε εκείνο το σημείο.
- Η γοναδεκτομή επιβάλλει συνέχιση. Άτομα των οποίων οι ωοθήκες ή οι όρχεις έχουν αφαιρεθεί χρειάζονται κάποια ορμόνη φύλου δια βίου για την προστασία των οστών. Η συνεχιζόμενη συνταγή δεν δείχνει ότι εξακολουθούν να υποστηρίζουν τη μετάβασή τους.
- Μετρήθηκαν μόνο όσοι έφτασαν στις ορμόνες. Όποιος σταμάτησε μετά μόνο από αναστολείς αποκλείστηκε.
- Άλλα δεδομένα διαφέρουν. Μια αμερικανική μελέτη στρατιωτικών αρχείων υγείας βρήκε ότι περίπου 3 στα 10 είχαν σταματήσει τις ορμόνες εντός τεσσάρων ετών (Roberts et al. 2022).
Μερικοί τρανς σχολιαστές αναφέρουν τα υψηλά ποσοστά συνέχισης ως απόδειξη ότι οι έφηβοι που ξεκινούν θεραπεία σπάνια αλλάζουν γνώμη. Άτομα που αποχώρησαν από τη μετάβαση και συζήτησαν τη μελέτη όταν βγήκε ρώτησαν τι μέτρησε πραγματικά το 98%:
Κατά τη γνώμη μου, το μεγαλύτερο ζήτημα θα ήταν ο λόγος της συνέχισης. Συνέχιζαν οι συμμετέχοντες τη θεραπεία λόγω ικανοποίησης ή επειδή ένιωθαν ότι έπρεπε να συνεχίσουν λόγω αναπτυξιακών, κοινωνικών ή ιατρικών ζητημάτων; —OnceBitten8240, γυναίκα που αποχώρησε από τη μετάβαση
Διακοπή των αναστολέων
Οι ολλανδικές μελέτες αναφέρουν ότι πολύ λίγοι έφηβοι σταματούν τους αναστολείς:
- 1,4% όσων ξεκίνησαν αναστολείς στην 20ετή ανασκόπηση του Άμστερνταμ σταμάτησαν, κυρίως επειδή η δυσφορία τους είχε φύγει (van der Loos et al. 2023, J Sex Med).
- 3,5% (5 από 143) στο Leiden σταμάτησαν επειδή δεν ήθελαν πλέον θεραπεία φύλου. Οι λόγοι τους περιλάμβαναν το να νιώθουν μη δυαδικοί, το να ερωτευτούν, και οικογενειακά ή προσωπικά προβλήματα (Brik et al. 2020).
Οι ίδιοι οι συγγραφείς του Leiden έγραψαν ότι η υψηλή μετάβαση σε ορμόνες μπορεί να αντανακλά κριτήρια επιλεξιμότητας που επιλέγουν εφήβους πολύ πιθανό να συνεχίσουν, και ότι η μελέτη τους δεν μπορούσε να δείξει αν οι ίδιοι οι αναστολείς κάνουν την επιμονή πιθανότερη.
Άλλες ολλανδικές μελέτες αποτελεσμάτων
Άλλες παρακολουθήσεις του Άμστερνταμ βρήκαν ότι η οστική πυκνότητα της σπονδυλικής στήλης στους γεννημένους αρσενικούς ήταν ακόμα κάτω από το προ της θεραπείας επίπεδο για την ηλικία μετά από περίπου 12 χρόνια ορμονών (van der Loos et al. 2023)· ότι καμία από τις 29 τρανς γυναίκες που υποβλήθηκαν σε καταστολή στην πρώιμη εφηβεία δεν είχε ώριμα σπερματοζωάρια στη χειρουργική επέμβαση (de Nie et al. 2022)· και ότι η μετάνοια ενηλίκων μετά τη γοναδεκτομή ήταν 0,3–0,6%, μετρημένη μόνο ως επανέναρξη ορμονών φύλου γέννησης, με 36% των ασθενών να μην προσέρχονται πλέον (Wiepjes et al. 2018). Αυτά καλύπτονται στο Αναστολείς εφηβείας, τη Γονιμότητα και τη Μετάνοια για τη μετάβαση.
Η αναθεώρηση του Ολλανδικού Συμβουλίου Υγείας (2026)
Μετά από δύο ψηφίσματα στο ολλανδικό κοινοβούλιο, η υπουργός Υγείας ζήτησε από το Συμβούλιο Υγείας της Ολλανδίας (Gezondheidsraad) να αναθεωρήσει τη φροντίδα φύλου για νέους. Η γνωμοδότησή του, που δημοσιεύτηκε στις 30 Ιουνίου 2026, καλύπτει αναστολείς και ορμόνες του αντίθετου φύλου για άτομα κάτω των 18, αλλά όχι χειρουργική επέμβαση (Gezondheidsraad 2026). Τα κύρια συμπεράσματά του:
- Η ολλανδική φροντίδα φύλου για νέους είναι «προσεκτικά οργανωμένη», με εκτενή διερευνητική φάση, και ταιριάζει στο ολλανδικό νομικό πλαίσιο.
- Οι θεραπείες επιτυγχάνουν τα επιδιωκόμενα σωματικά αποτελέσματα. Υπάρχουν «ενδείξεις κάποιας βελτίωσης» στα ψυχικά αποτελέσματα, και τα τρέχοντα δεδομένα για ανεπιθύμητες επιδράσεις δεν αποτελούν λόγο ανησυχίας.
- Οι επιδράσεις στη γνώση και τη γονιμότητα είναι ανεπαρκώς ερευνημένες, και λείπουν μακροπρόθεσμα δεδομένα.
- Οι ολλανδικές μελέτες δείχνουν ότι 0% έως 3,5% σταματούν ορμόνες που ξεκίνησαν ως ανήλικοι, και δεν βρήκαν μετάνοια. Αλλά ο αριθμός των ατόμων με μετάνοια «δεν μπορεί να προσδιοριστεί σωστά» λόγω σύντομης παρακολούθησης και «σημαντικής διακοπής» στις μελέτες. Το συμβούλιο είδε επίσης σημάδια ότι μερικοί που σταματούν ή μετανιώνουν δεν το λένε στους παρόχους φροντίδας.
- Η διεθνής πρακτική που παραπέμπει στο ολλανδικό πρωτόκολλο «δεν είναι πάντα σύμφωνη» με το τρέχον ολλανδικό μοντέλο, και δεν είναι σαφές αν άλλες χώρες έδωσαν αρκετή προσοχή στη διερεύνηση και την ψυχολογική υποστήριξη.
Το συμβούλιο δεν συνέστησε αλλαγή στον τρόπο οργάνωσης της φροντίδας, με το σκεπτικό ότι και η αδράνεια μπορεί να βλάψει την ψυχική υγεία. Συνέστησε περισσότερη διερεύνηση των ζητημάτων φύλου στην πρωτοβάθμια φροντίδα και την τακτική φροντίδα ψυχικής υγείας, σαφέστερους κανόνες για τη διάγνωση και την αξιολόγηση της ικανότητας ενός νέου να συναινέσει, πολυκεντρικές μελέτες με παρακολούθηση «βαθιά στην ενήλικη ζωή» σε δείγματα που αντανακλούν πρόσφατες παραπομπές, και εθνική τυποποιημένη παρακολούθηση, εν μέρει για την καταγραφή διακοπής, μετάνοιας και αποχώρησης από τη μετάβαση. Συνέστησε επίσης έρευνα για τις εμπειρίες και τις ανάγκες φροντίδας ατόμων που σταματούν ή μετανιώνουν, και εκτός των εξειδικευμένων κέντρων φύλου. Η ολλανδική κυβέρνηση αποδέχτηκε τη γνωμοδότηση τον Οκτώβριο του 2026 (Υπουργείο Υγείας, Πρόνοιας και Αθλητισμού 2026).
Η Ολλανδία έχει επομένως πάρει διαφορετικό δρόμο από την Αγγλία, τη Σουηδία και τη Φινλανδία, που περιόρισαν τους αναστολείς μετά από τις δικές τους αναθεωρήσεις στοιχείων (βλ. Αναθεωρήσεις στοιχείων). Το ίδιο το κείμενο του ολλανδικού συμβουλίου αποδέχεται πολλά από τα κενά που εντόπισαν οι επικριτές: κανένα μακροπρόθεσμο δεδομένο, άγνωστα ποσοστά μετάνοιας, σημαντική διακοπή, και ασθενείς που εγκαταλείπουν τη φροντίδα χωρίς να καταγράφονται.
Άτομα που αποχώρησαν από τη μετάβαση και επέστρεψαν σε ολλανδικές κλινικές για βοήθεια περιγράφουν ένα σύστημα που δεν τα περίμενε:
Επικοινώνησα με μια θεραπεύτρια φύλου και έπρεπε να της εξηγήσω γιατί μετάνιωσα για τη μετάβασή μου. Ευτυχώς η γυναίκα που ήταν θεραπεύτριά μου ήταν πολύ γλυκιά, αλλά ήταν πολύ προφανές ότι δεν είχε ιδέα ότι η μετάνοια ήταν πράγμα. Μου είπε ότι λιγότερο από 1% είχε μετάνοια, οπότε προφανώς ήμουν μια πολύ ενδιαφέρουσα περίπτωση γι' αυτήν. —MoonKitten7, γυναίκα που αποχώρησε από τη μετάβαση
Τι σημαίνει αυτό
- Πρωτοπόρο, αλλά περιορισμένο. Οι ολλανδικές μελέτες ήταν τα πρώτα προοπτικά δεδομένα για την καταστολή της εφηβείας λόγω δυσφορίας. Ήταν επίσης μικρές, μη ελεγχόμενες, από μία μόνο κλινική και σταμάτησαν γύρω στα 20. Τα κύρια ευρήματά τους αμφισβητούνται για ελέγξιμους λόγους: ένα αλλαγμένο ερωτηματολόγιο, κέρδη που δεν μπορούν να διαχωριστούν από τη θεραπεία και την ωρίμανση, και ένα τελικό δείγμα που άφησε έξω όσους δεν μπόρεσαν να ολοκληρώσουν την πορεία, συμπεριλαμβανομένης μιας ασθενούς που πέθανε.
- Η μία στενή αναπαραγωγή απέτυχε. Η βρετανική μελέτη, με παρόμοια κριτήρια, δεν βρήκε ψυχολογική βελτίωση, και μια επανάλυση βρήκε ότι μια σημαντική μειοψηφία χειροτέρεψε.
- Τα κριτήρια είχαν σημασία — και εγκαταλείφθηκαν. Το πρωτόκολλο σχεδιάστηκε για εφήβους πρώιμης έναρξης, ψυχολογικά σταθερούς, με καλή υποστήριξη. Οι ασθενείς που οδήγησαν την αύξηση των παραπομπών μετά το 2012 συχνά δεν πληρούσαν κανένα από αυτά τα κριτήρια, και πολλές κλινικές τους αντιμετώπισαν παρ' όλα αυτά. Οι Ολλανδοί κλινικοί, η Cass Review και το Ολλανδικό Συμβούλιο Υγείας έχουν όλοι ζητήσει έρευνα για αυτή τη νεότερη ομάδα.
- Η συνέχιση δεν είναι το ίδιο με το όφελος. Τα πρόσφατα ολλανδικά δεδομένα δείχνουν ότι σχεδόν όλοι όσοι ξεκινούν αναστολείς συνεχίζουν σε ορμόνες, και σχεδόν όλοι εξακολουθούν να έχουν συνταγή ορμονών γύρω στα 20. Αυτό δεν δείχνει ότι είναι σε καλύτερη κατάσταση, και δεν αποτυπώνει μεταγενέστερη μετάνοια ή όσους εγκατέλειψαν τη φροντίδα.
- Τι είναι άγνωστο. Καμία μελέτη δεν έχει παρακολουθήσει ασθενείς του ολλανδικού πρωτοκόλλου έως τη μέση ηλικία για ψυχική υγεία, σεξουαλική λειτουργία, γονιμότητα, κατάγματα οστών ή αποχώρηση από τη μετάβαση. Καμία μελέτη δεν τους έχει συγκρίνει με παρόμοιους εφήβους που δεν έλαβαν αναστολείς.
Σχετικές σελίδες
- Αναστολείς εφηβείας: στοιχεία, τρανς και ντετρανς προοπτικές
- Αναθεωρήσεις στοιχείων: Cass Review και ιατρική φύλου για νέους
- Αποχή από τη μετάβαση: εγκατάλειψη τρανς ταυτότητας πριν την ιατρικοποίηση
- Το GIDS της Tavistock
- WPATH: τα αρχεία, οι καταπιεσμένες αναθεωρήσεις και τα σκάνδαλα
- Η κατευθυντήρια γραμμή της Endocrine Society
- Γονιμότητα και μετάβαση
- Κολποπλαστική
- Δημογραφική μετατόπιση στην τρανς ταυτοποίηση
- Μετάνοια για τη μετάβαση
- Ενημερωμένη συναίνεση στην ιατρική φύλου
- Δίκαιο φύλου και ταυτότητας φύλου στην Ευρώπη
Αναφορές
- Abbruzzese, E., Levine, S. B. & Mason, J. W. (2023). The Myth of "Reliable Research" in Pediatric Gender Medicine: A critical evaluation of the Dutch Studies—and research that has followed. Journal of Sex & Marital Therapy, 49(6). πηγή.
- Biggs, M. (2020). Gender Dysphoria and Psychological Functioning in Adolescents Treated with GnRHa: Comparing Dutch and English Prospective Studies. Archives of Sexual Behavior, 49(7), 2231–2236. πηγή.
- Biggs, M. (2023). The Dutch Protocol for Juvenile Transsexuals: Origins and Evidence. Journal of Sex & Marital Therapy, 49(4), 348–368. πηγή.
- Brik, T. et al. (2020). Trajectories of Adolescents Treated with Gonadotropin-Releasing Hormone Analogues for Gender Dysphoria. Archives of Sexual Behavior. σελίδα μελέτης, πηγή.
- Carmichael, P. et al. (2021). Short-term outcomes of pubertal suppression in a selected cohort of 12 to 15 year old young people with persistent gender dysphoria in the UK. PLOS ONE. σελίδα μελέτης, πηγή.
- Cass, H. (2024). Independent review of gender identity services for children and young people: Final report. σελίδα μελέτης, πηγή.
- Cohen-Kettenis, P. T. & van Goozen, S. H. M. (1998). Pubertal delay as an aid in diagnosis and treatment of a transsexual adolescent. European Child & Adolescent Psychiatry, 7, 246–248. πηγή.
- Cohen-Kettenis, P. T., Delemarre-van de Waal, H. A. & Gooren, L. J. G. (2008). The treatment of adolescent transsexuals: changing insights. Journal of Sexual Medicine, 5(8), 1892–1897. πηγή.
- Coleman, E. et al. (2022). Standards of Care for the Health of Transgender and Gender Diverse People, Version 8. International Journal of Transgender Health. σελίδα μελέτης, πηγή.
- de Nie, I. et al. (2022). Histological study on the influence of puberty suppression and hormonal treatment on developing germ cells in transgender women. Human Reproduction. σελίδα μελέτης, πηγή.
- de Vries, A. L. C. et al. (2011). Puberty suppression in adolescents with gender identity disorder: a prospective follow-up study. Journal of Sexual Medicine. σελίδα μελέτης, πηγή.
- de Vries, A. L. C., McGuire, J. K., Steensma, T. D., Wagenaar, E. C. F., Doreleijers, T. A. H. & Cohen-Kettenis, P. T. (2014). Young adult psychological outcome after puberty suppression and gender reassignment. Pediatrics, 134(4), 696–704. πηγή.
- de Vries, A. L. C. (2020). Challenges in Timing Puberty Suppression for Gender-Nonconforming Adolescents. Pediatrics, 146(4), e2020010611. πηγή.
- de Vries, A. L. C. (2023). Ensuring Care for Transgender Adolescents Who Need It: Response to 'Reconsidering Informed Consent for Trans-Identified Children, Adolescents and Young Adults'. Journal of Sex & Marital Therapy, 49(1), 108–114. πηγή.
- Delemarre-van de Waal, H. A. & Cohen-Kettenis, P. T. (2006). Clinical management of gender identity disorder in adolescents: a protocol on psychological and paediatric endocrinology aspects. European Journal of Endocrinology, 155(Suppl 1), S131–S137. πηγή.
- Gezondheidsraad (Health Council of the Netherlands) (2026). Transgenderzorg voor jongeren (Transgender care for young people). Publication 2026/12. πηγή.
- Ministry of Health, Welfare and Sport (2026). Beleidsreactie op advies Transgenderzorg voor jongeren (Government response to the Health Council advice). πηγή.
- Gooren, L. & Delemarre-van de Waal, H. (1996). The feasibility of endocrine interventions in juvenile transsexuals. Journal of Psychology & Human Sexuality, 8(4), 69–74. πηγή.
- Hembree, W. C. et al. (2017). Endocrine Treatment of Gender-Dysphoric/Gender-Incongruent Persons: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. σελίδα μελέτης, πηγή.
- Kaltiala-Heino, R. et al. (2015). Two years of gender identity service for minors: overrepresentation of natal girls with severe problems in adolescent development. Child and Adolescent Psychiatry and Mental Health. σελίδα μελέτης, πηγή.
- McPherson, S. & Freedman, D. E. P. (2024). Psychological Outcomes of 12–15-Year-Olds with Gender Dysphoria Receiving Pubertal Suppression in the UK: Assessing Reliable and Clinically Significant Change. Journal of Sex & Marital Therapy, 50(3), 315–325. πηγή.
- National Institute for Health and Care Excellence (2020). Evidence review: Gonadotrophin releasing hormone analogues for children and adolescents with gender dysphoria. πηγή.
- Negenborn, V. L. et al. (2017). Lethal Necrotizing Cellulitis Caused by ESBL-Producing E. Coli after Laparoscopic Intestinal Vaginoplasty. Journal of Pediatric and Adolescent Gynecology, 30(1). πηγή.
- NRC (2021). Zijn de zorgen over transjongeren bij de genderpoli terecht? (interview with Thomas Steensma). πηγή.
- Olson-Kennedy, J. et al. (2025). Mental and Emotional Health of Youth after 24 months of Gender-Affirming Medical Care Initiated with Pubertal Suppression. medRxiv (preprint). σελίδα μελέτης, πηγή.
- Roberts, C. M. et al. (2022). Continuation of Gender-affirming Hormones Among Transgender Adolescents and Adults. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. σελίδα μελέτης, πηγή.
- Teteleptal, B. (2021). Interview with Thomas Steensma, Algemeen Dagblad, 27 February 2021 (English translation by Voorzij). πηγή.
- van der Loos, M. A. T. C. et al. (2022). Continuation of gender-affirming hormones in transgender people starting puberty suppression in adolescence: a cohort study in the Netherlands. Lancet Child & Adolescent Health. σελίδα μελέτης, πηγή.
- van der Loos, M. A. T. C. et al. (2023). Children and adolescents in the Amsterdam Cohort of Gender Dysphoria: trends in diagnostic- and treatment trajectories during the first 20 years of the Dutch Protocol. Journal of Sexual Medicine, 20(3), 398–409. πηγή.
- van der Loos, M. A. T. C. et al. (2023). Bone Mineral Density in Transgender Adolescents Treated With Puberty Suppression and Subsequent Gender-Affirming Hormones. JAMA Pediatrics. σελίδα μελέτης, πηγή.
- van der Loos, M. A. T. C. (2024). The Dutch Protocol: Coming of Age (doctoral thesis, Vrije Universiteit Amsterdam). πηγή.
- Wiepjes, C. M. et al. (2018). The Amsterdam Cohort of Gender Dysphoria Study (1972–2015): Trends in Prevalence, Treatment, and Regrets. Journal of Sexual Medicine. σελίδα μελέτης, πηγή.
Τελευταία ενημέρωση: · 1 προβολή
Προτείνετε ένα άρθρο ή μια βελτίωση
Εντοπίσατε κάτι που λείπει, είναι ασαφές ή λάθος σε αυτή τη σελίδα, ή έχετε ιδέα για ένα σχετικό άρθρο; Πείτε μας και θα το εξετάσουμε.
Σχετικές σελίδες:
- Ανασκοπήσεις στοιχείων: Cass Review και ιατρική φύλου νέων
Τι βρήκαν η Cass Review και οι εθνικές ανασκοπήσεις σε Σουηδία, Φινλανδία, Νορβηγία, ΗΠΑ και αλλού για την ιατρική φύλου νέων και το αποτρανζίσιον.
- Ιστορία της ιατρικής φύλου: Hirschfeld έως επιβεβαίωση
Πώς η ιατρική φύλου εξελίχθηκε από το ινστιτούτο του Hirschfeld στο Βερολίνο στο επιβεβαιωτικό μοντέλο, και γιατί οι αναθεωρήσεις στοιχείων έκαναν πίσω.
- Ετερόφυλες ορμόνες: επιδράσεις, κίνδυνοι, διακοπή
Πώς συνταγογραφούνται οι ετερόφυλες ορμόνες, τι αλλάζουν, μόνιμες επιδράσεις, γνωστοί κίνδυνοι, αδύναμα στοιχεία οφέλους και τι αναφέρουν όσοι έκαναν αποτρανζίσιον.
- Ιατρογενής βλάβη: όταν η ιατρική του φύλου προκαλεί βλάβη
Ιατρογενής βλάβη στην ιατρική του φύλου: βλάβη από τις ίδιες τις παρεμβάσεις μετάβασης, οι μηχανισμοί, η συζήτηση για τα τεκμήρια και μαρτυρίες αποτρανζίσιον.
- Ενημερωμένη συγκατάθεση στην ιατρική φύλου
Τι σημαίνει ενημερωμένη συγκατάθεση στην ιατρική φύλου, πώς τα άτομα που έκαναν απομετάβαση περιγράφουν τις αποτυχίες της και τι δείχνει η έρευνα.
- Σκάνδαλα και πληροφοριοδότες στην ιατρική του φύλου
Πληροφοριοδότες, αποκρυμμένες μελέτες, πορίσματα ρυθμιστικών αρχών και συμβιβασμοί στην ιατρική φύλου νέων παγκοσμίως: τι καταγγέλθηκε, τι αποδείχθηκε και τα αποτελέσματα.
- Αυτοκτονία και μετάβαση: η αφήγηση απέναντι στα στοιχεία
Η αφήγηση «μετάβαση ή αυτοκτονία» απέναντι σε δεδομένα ερευνών, κλινικών και μητρώων: ψυχιατρικοί συγχυτικοί παράγοντες, κίνδυνος μετάδοσης και αφηγήσεις τρανς και αποτρανς.
- Χειρουργικές επεμβάσεις μετάβασης: αποτελέσματα και μεταμέλεια
Κόμβος για τις επεμβάσεις μετάβασης: τι αφαιρεί η καθεμία, στοιχεία για επιπλοκές και μεταμέλεια, ανήλικοι, συναίνεση και εμπειρίες detrans.