مرور کلی

درمان هورمونی زنانه‌ساز به ترکیب استروژن (معمولاً استرادیول) و مسدودکننده‌های تستوسترون (ضدآندروژن‌ها) گفته می‌شود که به مردانی داده می‌شود که خود را زن ترنس یا غیردودویی معرفی می‌کنند. هدف سرکوب تستوسترون خودِ بدن و افزایش استروژن است که ویژگی‌های جنسی ثانویه زنانه معمول را ایجاد می‌کند — رشد پستان، پوست نرم‌تر، توزیع چربی زنانه‌تر و کاهش موی بدن و صورت.

رایج‌ترین داروها عبارت‌اند از:

• استرادیول — هورمون جنسی اصلی زنانه، به‌صورت قرص، تزریق، چسب یا ژل مصرف می‌شود.
• اسپیرونولاکتون — یک مدر که گیرنده‌های آندروژن را نیز مسدود می‌کند و تستوسترون را کاهش می‌دهد. این پرمصرف‌ترین مسدودکننده در ایالات متحده است.
• سیپروترون استات (CPA) — یک پروژستوژن با اثرات قوی ضدآندروژنی، که در اروپا و جاهای دیگر استفاده می‌شود.
• بیکالوتامید — یک ضدآندروژن غیراستروئیدی که گیرنده آندروژن را بدون کاهش تستوسترون مسدود می‌کند.
• آگونیست‌های GnRH (مثلاً لوپرورلین/لوپرون) — «مسدودکننده‌های بلوغ» که تولید هورمون بیضه‌ها را کاملاً متوقف می‌کنند.

این صفحه توضیح می‌دهد که این داروها چه کاری با بدن مردانه می‌کنند، چه مقدار از آن برگشت‌پذیر است، خطرات سلامتی، و اینکه افراد بازگشته از تغییر جنسیت تجربه را چگونه توصیف می‌کنند. این مطلب توصیه پزشکی نیست. اگر در فکر قطع یا شروع این داروها هستید، با پزشک صحبت کنید.

داروها چه کاری با بدن مردانه می‌کنند

بدن مردانه حول تستوسترون ساخته شده است. سرکوب آن و افزودن استروژن بسیار بیش از ظاهر را تغییر می‌دهد. جدول زیر اثرات مورد انتظار و میزان برگشت‌پذیری آنها را خلاصه می‌کند.

منابع این زمان‌بندی‌ها شامل Mayo Clinic، University of California, San Francisco (UCSF) Transgender Care و Johns Hopkins Medicine است.

رشد پستان

رشد پستان واضح‌ترین اثر دائمی است. «جوانه‌های پستانی» کوچک و اغلب دردناک معمولاً در چند هفته تا چند ماه اول ظاهر می‌شوند و رشد به مدت دو تا پنج سال ادامه می‌یابد. بیشتر افراد اندازه A یا B کوچک را ایجاد می‌کنند. پس از تشکیل بافت پستان، قطع هورمون‌ها آن را از بین نمی‌برد — ممکن است کمی کوچک شود، اما بافت غده‌ای باقی می‌ماند. بسیاری از مردان بازگشته از تغییر جنسیت این را تغییری توصیف می‌کنند که بارزترین نشانه آنهاست و بیشتر از همه می‌خواهند برگردانده شود.

زیر نوک پستان‌هایم توده‌هایی از بافت سخت پستانی دارم که هر روز آزارم می‌دهند و اعتمادبه‌نفس و صمیمیت مرا مختل می‌کنند. —MythicalDawn، مرد بازگشته از تغییر جنسیت.

تنها مشکلی که برایم مانده بافت پستانم است... وقتی HRT را قطع کنید، بافت پستانی که دارید احتمالاً کمی کوچک می‌شود، بنابراین بسته به اندازه قفسه سینه‌تان ممکن است برای اینکه دوباره «طبیعی» احساس کنید اصلاً نیازی به هیچ کاری نداشته باشید. —Any_Requirement_9098، مرد بازگشته از تغییر جنسیت.

تغییرات تناسلی و جنسی

تستوسترون محرک کارکرد جنسی مردانه است، بنابراین سرکوب آن اثرات فوری دارد: تعداد کمتر نعوظ خودبهخودی و صبحگاهی، نعوظ ضعیفتر، کاهش حجم انزال و کاهش میل جنسی. بیضهها معمولاً ۲۵ تا ۵۰ درصد کوچک میشوند و این آتروفی میتواند دائمی باشد. بافت آلت تناسلی نیز میتواند هنگام توقف نعوظ، اندازه و کشسانی خود را از دست بدهد.

بازیابی پس از قطع مصرف بسیار متفاوت است. برخی مردان در عرض چند ماه کارکرد خود را بازمییابند؛ برخی دیگر سالها بعد مشکلاتی گزارش میکنند.

یکی دو ماه طول کشید تا مال من مثل قبل از گذار کار کند... بیضه ندارم اما آلت من کاملاً خوب کار میکند. —nndndbsbsuzb، مرد بازگشته از گذار.

تستوسترون من هرگز به سطح پیش از هورموندرمانی بازنگشت، و من پیوسته مشکلات ناتوانی جنسی دارم که فقط زمانی شروع شد که استرادیول مصرف میکردم — به نظر میرسد بیضههای من هرگز ظرفیت پیشین خود را بازیابی نکردهاند... برای من اکنون حدود ۳ سال است و اوضاع خودبهخود به حالت عادی برنگشته است. —MythicalDawn، مرد بازگشته از گذار.

من هم ۲۴ ساله هستم، بافت پستان وجود دارد اما نه به حدی که کسی واقعاً متوجه شود، اما برای من عوارض جنسی استروژن هرگز از بین نرفته است، هنوز ناتوانی جنسی و آتروفی بیضه دارم، تقریباً ۵ سال پس از قطع مصرف. —MythicalDawn، مرد بازگشته از گذار.

باروری

باروری یکی از غیرقابلپیشبینیترین نتایج است. سرکوب تستوسترون در بیشتر مردان تولید اسپرم را متوقف میکند، گاهی در عرض چند هفته. برخی مردان پس از قطع مصرف تولید اسپرم را بازمییابند؛ برخی دیگر نه. Mayo Clinic اشاره میکند که «خطر ناباروری دائمی با مصرف طولانیمدت هورمونها افزایش مییابد» و اینکه حتی پس از قطع مصرف «ممکن است بیضهها بهاندازه کافی بهبود نیابند تا بدون درمان ناباروری، لقاح را تضمین کنند». UCSF Transgender Care به بیماران توصیه میکند «فرض کنند که در عرض چند ماه پس از شروع هورموندرمانی ممکن است توانایی تولید اسپرم را بهطور دائمی و برگشتناپذیر از دست بدهند».

افرادی که گذار را پس گرفتهاند، رودررو شدن با این فقدان را توصیف میکنند.

قطع استروژن و آغاز بازگشت از گذار مرا رودررو با این واقعیت قرار داد که در نتیجه اعمال خودم هرگز نخواهم توانست فرزندان خودم را داشته باشم، و این بسیار افسردهکننده بود و از آنچه به بدنم کردم شرم زیادی احساس کردم. —Patient-Candle-4949، مرد بازگشته از گذار.

دیگران باروری خود را بازیافتهاند، هرچند بازه زمانی طولانی و نامشخص است.

همهچیز دیگر به حالت عادی بازگشته است — به ناگزیر آگاهم که بیضههایم دوباره تستوسترون میسازند. بار دیگر بارورم. —Vedeneres، مرد بازگشته از گذار.

خطرات شناختهشده

فراتر از تغییرات زنانهکننده مورد نظر، این داروها خطرات پزشکی واقعی دارند. برخی در مطالعات کوهورت بزرگ بهخوبی مستند شدهاند؛ برخی دیگر بر برچسب داروها، مطالعات سایر جمعیتها (زنان یائسه، مردان درمانشده برای سرطان پروستات) یا گزارشهای موردی استوارند. جدول زیر هر خطر را همراه با شواهد منتشرشده گرد میآورد و بخشهای پس از آن به جزئیات میپردازند. «دائمی؟» به این اشاره دارد که آیا آسیب میتواند از داروها فراتر بماند، نه اینکه آیا اثر دارو هنگام قطع متوقف میشود.

برچسب استرادیول از چه چیزی هشدار می‌دهد

محصولات استرادیول که در ایالات متحده فروخته می‌شوند، از سال ۲۰۰۳ شدیدترین هشدار سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA)، یعنی هشدار جعبه‌ای، را همراه دارند. این هشدار سکته مغزی، ترومبوز ورید عمقی، آمبولی ریه، حمله قلبی، سرطان پستان تهاجمی و زوال عقل احتمالی را فهرست می‌کند (برچسب استرادیول FDA).

نه این هشدار و نه حذف آن چیز چندانی درباره مردان به ما نمی‌گوید. رژیم‌های زنانه‌ساز اغلب استرادیول را با دوزهای بالاتر از درمان یائسگی به کار می‌برند و آن را به بدنی می‌دهند که هیچ سابقه‌ای از مواجهه با سطوح هورمون‌های زنانه ندارد. مطالعات کوهورت زنان ترنس که در بالا خلاصه شد — نه داده‌های یائسگی — نزدیک‌ترین شواهد موجود است و نشان می‌دهد نرخ لخته و سکته مغزی بالاتر از هر دو جنس است.

لخته خون و خطر قلبی‌عروقی

استروژن خطر ترومبوآمبولی وریدی (لخته خون) و سکته مغزی را افزایش می‌دهد، به‌ویژه هنگام مصرف خوراکی، زیرا استرادیول خوراکی از کبد می‌گذرد و فاکتورهای انعقاد را بالا می‌برد. یک مطالعه بزرگ با استفاده از سوابق Kaiser Permanente، یک سیستم بهداشتی بزرگ آمریکایی (Getahun et al.، که توسط تأمین‌کننده مالی، یعنی Patient-Centered Outcomes Research Institute، گزارش شد)، دریافت افرادی که به سمت زنانگی گذار کرده‌اند و استروژن خوراکی مصرف می‌کنند تقریباً دو برابر مردان و زنان غیر ترنس دچار لخته خون و سکته مغزی می‌شوند. استروژن تزریقی و پوستی خطر لخته کمتری از قرص داشت، هرچند خطر سکته مغزی همچنان بالا بود.

بزرگ‌ترین مطالعه اروپایی نیز همین را نشان می‌دهد. در یک کوهورت هلندی متشکل از ۲۵۱۷ زن ترنس که حدود نُه سال پیگیری شدند، لخته‌ها ۴٫۵ برابر و سکته مغزی ۱٫۸ برابر بیشتر از مردان رخ داد (Nota et al. 2019). در کوهورت آمریکایی، خطر سکته مغزی ایسکمیک با گذشت زمان مصرف استروژن افزایش یافت و پس از شش سال به حدود ده برابر مردان رسید (Getahun et al. 2018). یک فراتحلیل در سال ۲۰۲۴ که ۲۲ مطالعه را ادغام کرد، مازاد کمتری در مقایسه با مردان یافت (سکته مغزی ۱٫۳ برابر، لخته ۱٫۴ برابر)، که نشان می‌دهد اندازه دقیق این خطر هنوز چقدر نامشخص است (EJE meta-analysis 2024).

خطرهای ویژه اسپیرونولاکتون

اسپیرونولاکتون یک دیورتیک نگه‌دارنده پتاسیم است و خطرهای آن با خطرهای استروژن متفاوت است:

• هیپرکالمی — پتاسیم خطرناک بالا، که می‌تواند سبب آریتمی قلبی شود و به‌ندرت کشنده باشد.
• فشار بر کلیه و اختلال در عملکرد آن — دارو بر کلیه‌ها اثر می‌گذارد و می‌تواند مشکلات کلیوی موجود را بدتر کند.
• فشار خون پایین، سرگیجه و کم‌آبی — بسیاری از مصرف‌کنندگان تکرر ادرار، تشنگی و سبکی سر را گزارش می‌کنند.
• خستگی و مه مغزی — که به‌طور شایع گزارش می‌شود، به‌ویژه در دوزهای بالا (۱۰۰–۲۰۰ میلی‌گرم در روز) که در درمان زنانه‌ساز به کار می‌رود.

خطر تومور مغزی: سیپروترون استات

مننژیوم‌ها شایع‌ترین نوع تومور مغزی هستند. آن‌ها معمولاً خوش‌خیم‌اند — یعنی مانند سرطان منتشر نمی‌شوند — اما می‌توانند آن‌قدر بزرگ شوند که به مغز فشار بیاورند و سردرد، از دست دادن بینایی، تشنج، تغییرات شخصیتی ایجاد کنند و در موارد شدید نیاز به جراحی داشته باشند. بسیاری از مننژیوم‌ها گیرنده‌های پروژسترون دارند، یعنی پروژستوژن‌ها (داروهای صناعی شبیه پروژسترون) می‌توانند رشد آن‌ها را تغذیه کنند.

سیپروترون استات (CPA) یک پروژستوژن و آنتی‌آندروژن قوی است که در رژیم‌های هورمونی زنانه‌ساز خارج از ایالات متحده به‌طور گسترده استفاده می‌شود. این آنتی‌آندروژنی است که به‌روشنی‌ترین شکل با خطر مننژیوم مرتبط دانسته شده و شواهد قوی است:

• یک مطالعه کوهورت ملی بزرگ در فرانسه روی بیش از ۲۵۰٬۰۰۰ زن (Weill et al. 2021) رابطه‌ای قوی و وابسته به دوز میان CPA و مننژیومی که نیازمند جراحی یا پرتودرمانی است یافت. خطر در دوزهای تجمعی بالای ۱۲ گرم حدود ۷ برابر بیشتر بود و در دوزهای تجمعی بالای ۶۰ گرم به بیش از ۲۰ برابر می‌رسید. پس از قطع CPA به مدت یک سال، خطر به‌طور محسوسی کاهش یافت اما کاملاً به سطح پایه بازنگشت.
• یک مطالعه دانمارکی در سطح کل جمعیت (Mikkelsen et al. 2021) الگوی پاسخ به دوز را تأیید کرد: دوزهای تجمعی بالای ۱۰ گرم با افزایش ۱۹ برابری خطر مننژیوم در مقایسه با غیرمصرف‌کنندگان همراه بود. حتی مصرف‌کنندگان پیشینی که مصرف را قطع کرده بودند، یک سال پس از آخرین نسخه‌شان هنوز حدود ۵ برابر خطر بالاتری داشتند.
• یک مطالعه کوهورت هلندی (Nota et al. 2018) نرخ مننژیوم را در زنان ترنس — که همگی CPA مصرف می‌کردند — حدود ۴ برابر بیشتر از حد انتظار یافت.
• یک مرور سیستماتیک در سال ۲۰۲۳ بر ۱۲ گزارش موردی از زنان ترنس که در حین مصرف CPA دچار مننژیوم شدند (Millward et al. 2023) نشان داد بیشتر آن‌ها ۵۰–۱۰۰ میلی‌گرم در روز — دوزهای رایج تاریخی در رژیم‌های زنانه‌ساز — را به مدت میانه ۹٫۵ سال مصرف می‌کردند. مننژیوم‌های متعدد شایع بودند. این مرور نتیجه گرفت که خطر در دوزهای بالای ۲۵ میلی‌گرم در روز افزایش می‌یابد.

خطر به دوزهای بسیار بالا محدود نمی‌شود. یک گزارش موردی در سال ۲۰۲۴ زن ترنسی را توصیف کرد که تنها پس از ۵ سال مصرف ≤۲۵ میلی‌گرم در روز CPA دچار مننژیوم غول‌آسا شد (Bouillon et al. 2024). دوزی که زیر آن CPA بی‌خطر است همچنان ناشناخته است.

آژانس دارویی اروپا توصیه کرده است که در صورت امکان، استفاده از CPA به دوزهای حداکثر ۱۰ میلی‌گرم در روز محدود شود. در عمل، بسیاری از رژیم‌های زنانه‌ساز هنوز از ۲۵–۵۰ میلی‌گرم در روز استفاده می‌کنند و برخی بیماران مسن‌تر سال‌ها روی ۱۰۰ میلی‌گرم در روز یا بیشتر نگه داشته شده‌اند.

اسپیرونولاکتون در مقابل، در مطالعات انسانی با خطر مننژیوم مرتبط نشده است. یک مطالعه کوهورت جمعیت‌محور در سال ۲۰۲۵ (Martin et al. 2025) علی‌رغم میل اسپیرونولاکتون به گیرنده پروژسترون هیچ ارتباطی نیافت، و یک مطالعه بزرگ مورد-شاهدی فرانسوی با ۱۸٬۰۶۱ بیمار مبتلا به مننژیوم (Roland et al. 2024) هیچ خطر اضافی نیافت (نسبت شانس ۰٫۹۵، فاصله اطمینان ۹۵٪ ۰٫۸۴–۱٫۰۹). هشدار FDA درباره تومور برای اسپیرونولاکتون بر پایه مطالعات موش با دوزهایی تا ۱۵۰ برابر دوز انسانی است، و آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان آن را در گروه ۳ — غیرقابل طبقه‌بندی به‌عنوان سرطان‌زا برای انسان قرار می‌دهد (Mackenzie et al. 2017). اگر نگرانی شما خطر تومور مغزی است، دارویی که باید بررسی شود CPA است، نه اسپیرونولاکتون.

شکایات افراد دی‌ترنز درباره اسپیرونولاکتون معمولاً بیشتر بر شناخت و انرژی متمرکز است تا بر سرطان:

اسپیرونولاکتون + استروژن عملاً مرا کم‌هوش کرد، به‌ویژه در ابتدا، و به‌شدت به عملکرد شغلی‌ام آسیب زد. —Beautifulsexybabe, مرد دی‌ترنز.

وقتی از عصب‌شناسی حرف زدی، قطعاً چیزی را کشف کرده‌ای. حس می‌کنم اسپیرونولاکتون واقعاً چیزی را در مغزم خراب کرد، گیرنده‌های آندروژن… چیزی. همه‌اش در ذهن تو نیست. —Beautifulsexybabe, مرد دی‌ترنز.

یکی از کامنت‌گذاران /r/detrans با نشان تأییدشده داروساز، مسئله سرطان را در جای درست خود قرار داد:

درباره بخش سرطان، ممکن است واقعاً چیزی را کشف کرده باشی. در انسان با سرطان مرتبط نشده، اما در مدل‌های حیوانی چرا. پس این همیشه چیزی است که باید در نظر گرفته شود. بیشتر مردم از آن بی‌خبرند. اجماع عمومی پزشکی این است: «فقط اگر به آن نیاز داری استفاده کن». —AssignedSnail, داروساز تأییدشده ✅.

افراد دی‌ترنز اغلب اسپیرونولاکتون را دارویی معرفی می‌کنند که آن‌ها را بدترین حال را داده است.

تنها کاری که HRT کرد این بود که مرا تقریباً مانیک کرد: به‌شدت چسبنده، گله‌مند، بی‌اعتماد. هیچ‌کدام از آن‌ها از نظر ذهنی درست به نظر نمی‌رسید، به‌ویژه اسپیرو با آن سردردهای هولناک حتی در دوزهای پایین. —KotoriMinami21, گذار جنسیتی خود را زیر سؤال می‌برد.

مصرف اسپیرو + فیناستراید همه نوع عارضه جانبی برایم به بار آورد. هر روز احساس سرگیجه و بی‌حالی می‌کردم… روز پس از روز مثل یک زامبی کامل بدون هیچ انرژی. —Vanilla-One, مرد دی‌ترنز.

خطرات دیگر

• اثرات کبدی — سیپروترون می‌تواند هپاتیت وابسته به دوز و به‌ندرت نارسایی کبدی ایجاد کند؛ برگه اطلاعات آن آزمایش‌های کبدی پیش از و در طول درمان را الزامی می‌کند (Androcur SmPC). بیکالوتامید مدت‌ها به‌دلیل نگرانی درباره سمیت کبدی اجتناب می‌شد، و استروژن خوراکی توسط کبد پردازش می‌شود.

• پرولاکتین — استروژن، به‌ویژه در ترکیب با سیپروترون، پرولاکتین را بالا می‌برد. سطوح بسیار بالا ممکن است از تومور هیپوفیز (پرولاکتینوما) ناشی شود که می‌تواند سردرد و مشکلات بینایی ایجاد کند (Wilson et al. 2020).

• سنگ کیسه صفرا — استروژن کلسترول صفرا را افزایش می‌دهد و جریان صفرا را کند می‌کند؛ انجمن غدد درون‌ریز (Endocrine Society) سنگ صفرا را یک خطر متوسط فهرست کرده است (Hembree et al. 2017).

• تراکم استخوان — وضعیت‌های کمبود هورمون‌های جنسی، تجمع مواد معدنی استخوان را کاهش می‌دهند، به‌ویژه اگر هورمون‌ها در سن کم شروع شوند، اگر بلوغ متوقف شده باشد، یا اگر هورمون‌ها پس از برداشتن غدد جنسی قطع شوند (Giacomelli & Meriggiola 2022).

• تغییرات متابولیک — از دست رفتن عضله، چربی بدن بیشتر، حساسیت کمتر به انسولین و تری‌گلیسیرید بالاتر (Shadid et al. 2020).

• ضعف عضلات و کف لگن — سرکوب طولانی‌مدت تستوسترون می‌تواند تُن ماهیچه‌ای کف لگن و آلت تناسلی را کاهش دهد.

• خطر سرطان — رشد بافت پستان خطر سرطان پستان را نسبت به مردان افزایش می‌دهد، هرچند خطر مطلق همچنان کمتر از زنان است (de Blok et al. 2019). خطر طولانی‌مدت سرطان در مردانی که هورمون‌های زنانگی‌ساز مصرف می‌کنند به‌خوبی مشخص نیست.

آنچه افرادی که دترنزیشن کرده‌اند گزارش می‌کنند

منابع بالینی بیشتر این اثرات را «معمولاً برگشت‌پذیر» توصیف می‌کنند. مردانی که دترنزیشن کرده‌اند و در /r/detrans درباره آسیب‌های ماندگار می‌نویسند، چیز دیگری توصیف می‌کنند. روایت‌های آنان خودگزین هستند و نمی‌توانند به ما بگویند این پیامدها چقدر شایع‌اند، زیرا مردانی که به‌طور کامل بهبود یافته‌اند کمتر احتمال دارد به نوشتن ادامه دهند. اما دامنه آنچه ممکن است رخ دهد را نشان می‌دهند، و شماری از آنان آسیب را پس از مواجهه‌ای بسیار کوتاه توصیف می‌کنند که هیچ مطالعه‌ای آن را بررسی نکرده است.

عملکرد جنسی. شایع‌ترین شکایت، عملکرد جنسی‌ای است که بازنگشت.

زندگی جنسی من در سال ۲۰۱۷ وقتی برای نخستین بار در عمرم اسپیرونولاکتون، فیناستراید و استروژن مصرف کردم، کاملاً نابود شد. طی ۲-۳ روز، و از آن پس هرگز بازنگشته است. بدون میل جنسی، بدون ارگاسم لذت‌بخش، نگاه کردن به افراد برهنه مثل نگاه کردن به یک دیوار است، گرفتار در حالتی بی‌جنسی. هر روز از مصرف آن داروها پشیمانم. —Beautifulsexybabe, مردی که دترنزیشن کرده است

اینجا داستان‌های زیادی از افرادی هست که فقط یک دوز مصرف کردند و نعوظ آن‌ها برای بقیه عمرشان ضعیف‌تر و نارضایت‌بخش شده است. همین‌طور درباره حجم منی… همچنین با اندام جنسی به‌طور دائمی سرد باقی ماندم، که ناخوشایند و بسیار سردتر از قبل است. دو دوز استروژن مصرف کردم و آخرین دوزم بیش از ۹ ماه پیش بود. —split_skunk, مردی که دترنزیشن کرده است

عملکرد من اساساً مثل توصیف کاغذی یک نشت وریدی است، گویی هر خونی که وارد آلت من می‌شود بلافاصله به بیرون بازمی‌گردد… آتروفی بیضه‌هایم نیز هرگز جبران نشده، دلیل دیگری که کلومید مصرف می‌کنم چون در حال حاضر به معنای واقعی کلمه به اندازه کودک هستند، فقط امیدوارم برای بازگرداندن عملکرد در جایی خیلی دیر نشده باشد. —MythicalDawn, مردی که دترنزیشن کرده است

مردی که از تزریق آگونیست GnRH به‌عنوان مسدودکننده خود استفاده می‌کرد، دریافت که بهبودی با هر دوره سخت‌تر می‌شد:

هر بار میل جنسی و عملکردم پس از حدود دو ماه بازمی‌گشت، اما پس از آخرین تزریقی که زدم (تصمیم گرفتم یک هفته بعد گذار را متوقف کنم) مثل اینکه چیزی شکسته بود. از آن زمان هفت ماه گذشته و میل جنسی و عملکردم تقریباً کاملاً مرده است —christa-paffgen, مردی که دترنزیشن کرده است

سینه و درد. مردان رشد سینه را سریع، دائمی و گاهی برای سال‌ها دردناک توصیف می‌کنند.

عوارض جانبی زیان‌بار تا حد زیادی ناشناخته است، به دلیل عدم علاقه به انجام کارآزمایی‌های بالینی برای بررسی آن‌ها. من با درد دائمی سینه باقی ماندم. این در هیچ‌یک از هشدارها یا متون پزشکی نبود. هیچ‌کس نمی‌داند الان با من چه کند. من اساساً نتیجه یک آزمایش پزشکی هستم که وقتی در آن شرکت کردم نمی‌دانستم آزمایش است. —UniquelyDefined, مردی که دترنزیشن کرده است

سلامت کل بدن. دیگران مشکلاتی را برمی‌شمارند که بسیار فراتر از ظاهر است.

در طول ۱۵ ماهی که تحت هورمون‌درمانی (استروژن و اسپیرونولاکتون) بودم، مشکلات سلامتی که تجربه کردم شامل درد شدید کمر و مفاصل، از دست دادن کامل انرژی، خستگی، مه مغزی، افسردگی، میگرن‌های مکرر و افزایش سریع وزن بود. —Hot_Strawberry_166, مردی که دترنزیشن کرده است

من به دلیل آنتی‌آندروژن‌ها و استروژن چندین بیماری تغییردهنده زندگی را تجربه کرده‌ام. اختلال نعوظ فقط نوک کوه یخ است. —ValidVanity, مردی که دترنزیشن کرده است

من همان داروها را مصرف میکردم و چیزهایی به نام Lupron، که همان مسدودکننده بلوغ است و بهمعنای واقعی کلمه سم است. همه اینها نزدیک به دو سال. علائم من خستگی، سردرد، مه مغزی/از دست دادن حافظه، دیسآتونومی و همچنین از دست دادن شنوایی و بینایی است. —Tawayy13، مرد دترنز

مردی که سی سال هورمونهای جنس مخالف مصرف کرده است، توصیف میکند که مصرف طولانیمدت برای او چه معنایی داشته:

من در سن ۲۵ سالگی مصرف هورمونهای جنس مخالف را آغاز کردم و در این مرحله بیش از ۳۰ سال است که این کار را انجام میدهم. به همین دلیل چندین مشکل سلامتی دارم. پوکی استخوان یک مشکل بزرگ است و هر روز از آن درد میکشم. —Liminal_exp، اجتماعی ترنس - از کل گذار پشیمان است

ذهن. مه مغزی یکی از پایدارترین موضوعات است. مردی گفت که تقریباً او را از تحصیلاتش محروم کرد:

جدا از اثرات جسمی (که سلامتیام را نابود کرد)، فقط همین مه مغزی باعث شد در چند درس رد شوم و تقریباً مجبور شوم تحصیل را رها کنم. البته نوسانات شدید خلقی هم وجود دارد که بیشتر منفی بودند —def0_not_an_alt، مرد دترنز

هورموندرمانی برای من مشکلات روانی مشابه کسی با اختلال شخصیت مرزی ایجاد کرد، عوارض جانبی سلامتی بلندمدت ناشناخته، دیگر رشد سینه نمیخواهم، آلت من هنگام تحریک بسیار دردناک بود و از اینکه میل جنسی نداشتم بهشدت خسته شدم —Dear-Shift-7636، مرد دترنز

این روایتها در مجموع به شکافی اشاره دارند میان اینکه داروها چگونه معرفی میشوند و اینکه برخی مردان آنها را چگونه تجربه میکنند. در فضای آنلاین و در برخی کلینیکها، هورمونهای زنانهکننده ملایم و تا حد زیادی برگشتپذیر توصیف میشوند. این مردان داروهایی را توصیف میکنند که بدنشان را بهسرعت و به روشهایی که نمیتوانستند کنترل کنند تغییر دادند، با اثراتی که از نسخه پزشکی بیشتر دوام آوردند. برای آنچه پس از قطع مصرف رخ میدهد، به قطع استروژن مراجعه کنید. برای آسیبهای ناشی از درمان بهطور کلیتر، به آسیب یاتروژنیک مراجعه کنید.

اثرات روانی و شناختی

بسیاری از مردان تغییرات عاطفی ناشی از هورمونهای زنانهکننده را گزارش میکنند — برخی دسترسی بیشتر به گریه یا دامنه عاطفی گستردهتر را توصیف میکنند، در حالی که دیگران مه مغزی، تمرکز ضعیف، ناپایداری خلقوخو یا تشدید اضطراب و افسردگی را توصیف میکنند. شواهد درباره اثرات بر سلامت روان واقعاً مختلط و با قطعیت پایین است. یک مرور نظاممند در سال ۲۰۲۵ توسط Miroshnychenko et al. 2025 دریافت که شواهد درباره اثرات هورموندرمانی تأییدکننده جنسیت بر افسردگی، نارضایتی جنسیتی و عملکرد کلی با قطعیت بسیار پایین است و نتیجه گرفت که «نمیتوانیم احتمال سود یا زیان را رد کنیم.»

یک مطالعه ثبت فنلاندی (Ruuska et al. 2026) دریافت که بیماری روانی در میان نوجوانان ارجاعشده بهدلیل جنسیت در واقع در طول پیگیری پس از تغییر جنسیت پزشکی افزایش یافت — از حدود ۱۰٪ به ۶۱٪ در گروه زنانهکننده — هرچند مطالعه نمیتواند علتومعلولی را اثبات کند و این جمعیت نیازهای روانپزشکی پایه بالایی داشتند.

دترنزکنندگان طیفی از اثرات روانی را توصیف میکنند.

هورموندرمانی باعث شد احساس «بیماری» کنم به این معنا که مداوم مه مغزی، اختلال عملکرد اجرایی، احساس ضعف و نداشتن انگیزه داشتم... با بازگشت به تستوسترون انرژی و انگیزهام بازگشت و تقریباً احساس میکنم مثل نوزاد تازه متولدشده. —magiruuvelvet، مرد دترنز.

عدم تعادل هورمونی باعث شد دو بار به خودکشی دست بزنم. پس از قطع هورموندرمانی و دترنز کردن، سلامت روان و شفافیت ذهنیام فوقالعاده بهتر شده است. با تستوسترون بسیار شادتر و پرانرژی هستم! —WallaWallaby011، مرد دترنز.

بهطور غافلگیرکنندهای، استروژن هیچ تأثیری بر حالت روانی من نداشت. اگر تغییرات جسمی را نمیدیدم، حتی نمیدانستم که مصرفش میکنم... با این حال، توانایی گریه کردن را فعال کرد. —Your_socks، مرد دترنز.

به این اختلاف توجه کنید. هورمونها بر افراد متفاوت اثر میگذارند و ادعاهای مطمئنی که در فضای آنلاین مطرح میشود — اینکه استروژن شما را آرامتر، شادتر یا «بیشتر خودتان» میکند — بهطور قابل اتکا با شواهد پشتیبانی نمیشوند.

برگشتپذیری: چه چیزی برمیگردد و چه چیزی برنمیگردد

وقتی یک مرد مصرف استروژن و مسدودکنندههای تستوسترون را متوقف میکند، تولید تستوسترون معمولاً خودبهخود از سر گرفته میشود، هرچند بازه زمانی از چند هفته تا چند سال متغیر است و بستگی دارد به اینکه داروها چه مدت و در چه سنی مصرف شدهاند. بهبودی بهطور کلی برای کسانی که دوره کوتاهتری هورمون مصرف کردهاند و کسانی که پس از تکمیل بلوغ مردانه شروع کردهاند بهتر است.

معمولاً برگشت‌پذیر: توده و قدرت عضلانی، توزیع چربی، بافت پوست، رشد موهای بدن و صورت، میل جنسی، خلق‌وخو.

غالباً کند یا ناقص: عملکرد نعوظ، حجم انزال، اندازه بیضه‌ها، تولید اسپرم، سطح تستوسترون.

معمولاً دائمی: بافت پستان، و هر تغییر اسکلتی که اگر هورمون‌ها پیش از بلوغ مردانه یا در طول آن آغاز شده باشند رخ داده است (مانند کاهش قد یا پهن‌شدن لگن).

بازیابی تضمین‌شده نیست و برخی مردان سال‌ها پس از قطع، از مشکلات پایدار خبر می‌دهند.

حدود ۳ سال پیش از هورمون‌درمانی، بلاکر مصرف می‌کردم. امیدوار بودم سطح تستوسترونم پس از قطع استروژن خودبه‌خود کمی بالا برود. اما شش ماه گذشته و از نظر جسمی هیچ اتفاقی نیفتاد... نمی‌دانم بدنم زمان بیشتری لازم دارد یا سطح تستوسترونم برای همیشه نابود شده است. —throwaway_5267، مردی که تغییر جنسیت خود را برگردانده است.

دو هفته دوز بسیار بالای هورمون‌درمانی مصرف می‌کردم... سه ماه است که قطع کرده‌ام... به‌طور کلی رسیدن به نعوظ دشوارتر است... پزشکانم می‌گویند ممکن است تا چند سال طول بکشد تا بازیابی شوم، یا اینکه شاید هرگز به‌طور کامل بازیابی نشوم. —split_skunk، مردی که تغییر جنسیت خود را برگردانده است.

دیگران خوب بازیابی می‌شوند.

یک سال استروژن تزریقی، ۴ سال ضدآندروژن و ۳ سال استروژن خوراکی مصرف می‌کردم و عملکرد اسپرم، نعوظ و عضلاتم همه بازگشتند. —BrilliantSweaty2729، مردی که تغییر جنسیت خود را برگردانده است.

شکاف رضایت آگاهانه

موضوعی مکرر در روایت‌های افرادی که تغییر جنسیت خود را برگردانده‌اند این است که رضایت واقعاً آگاهانه نبوده — اینکه خطرها کم‌اهمیت جلوه داده شده، جایگزین‌ها بررسی نشده و دائمی‌بودن تغییرها کم‌رنگ شده است. در یک نظرسنجی در سال ۲۰۲۱ میان ۱۰۰ نفر که تغییر جنسیت خود را برگردانده بودند، Littman 2021 دریافت که ۵۵٪ ارزیابی اولیه خود را ناکافی دانستند و نزدیک به نیمی گفتند مشاوره به‌طور افراطی درباره فواید مثبت بوده و خطرها را کم‌اهمیت نشان داده است.

فقط از این متنفرم که این پزشکان اجازه دادند در یک ویزیت ۲ ساعته این کار را با خودم بکنم. هرگز دیگر همان آدم سابق نخواهم بود... و این فقط ۱۸ روز بود. —Mundane-Search9868، مردی که تغییر جنسیت خود را برگردانده است.

رضایت هیچ‌کس آگاهانه نیست. چون نمی‌دانیم هورمون‌ها در درازمدت چه بر سر مردم می‌آورند. و آنچه می‌دانیم خوب نیست. —butchpeace725، زنی که تغییر جنسیت خود را برگردانده است.

متخصص غدد بروشوری از تغییرهای ظاهری که رخ می‌داد و برخی نگرانی‌های سلامتی به من داد... و اعتراف کرد که پیامدهای کامل سلامتی دادن تستوسترون به یک زن را نمی‌دانند. —watching_snowman، ترانس اجتماعی — از کل تغییر جنسیت پشیمان است.

Cass Review 2024، بازبینی مستقل انگلستان از خدمات جنسیتی جوانان، دریافت که پایه شواهد برای هورمون‌های زنانه‌ساز ضعیف است و خواستار ارائه مشاوره و حفظ باروری پیش از آغاز هر درمانی شد. واقعیت این است که داده‌های بلندمدت درباره مردانی که هورمون‌های زنانه‌ساز مصرف می‌کنند اندک است، و بخش زیادی از آنچه درباره ایمنی و برگشت‌پذیری ادعا می‌شود بر شواهدی با قطعیت پایین استوار است.

پرسش‌هایی که ارزش طرح دارند

اگر مردی هستید که در حال بررسی، مصرف کنونی یا قطع این داروها هستید، پرسش‌هایی که افرادی که تغییر جنسیت خود را برگردانده‌اند و متخصصان مطرح می‌کنند:

• کدام تغییرها دائمی‌اند، و آیا آماده‌ام در صورت تغییر احساساتم با آنها زندگی کنم؟
• آیا اسپرم را ذخیره کرده‌ام، و آیا خطرهای باروری را درک می‌کنم؟
• خطرهای مشخص دارویی که برایم تجویز شده چیست (اسپیرونولاکتون، سیپروترون، بیکالوتامید)؟
• آیا برای دیگر علل پریشانی به‌درستی ارزیابی شده‌ام — تروما، افسردگی، OCD، اوتیسم، همجنس‌گراهراسی درونی‌شده؟
• اگر تصمیم بگیرم قطع کنم، آیا برنامه و حمایت پزشکی دارم؟
• اگر احساساتم درباره تغییر جنسیت تغییر کند، سیستم حمایتی من چیست؟

همچنین ببینید

• بلاکرهای بلوغ — آگونیست‌های GnRH چه کاری با نوجوانان می‌کنند.
• نارضایتی جنسیتی — تشخیص به چه معناست و چگونه مورد مناقشه است.
• بازگشت از تغییر جنسیت — چرا افراد تغییر جنسیت خود را برمی‌گردانند.
• فهرست حمایت — درمان کاوشگرانه جنسیت و گروه‌های حمایت افرادی که تغییر جنسیت خود را برگردانده‌اند.

منابع

• Weill, A. et al. (2021). Use of high dose cyproterone acetate and risk of intracranial meningioma in women: population based cohort study. منبع.
• Mikkelsen, S. H. et al. (2021). Use of cyproterone acetate and risk of meningioma: a Danish nationwide population-based cohort study. منبع.
• Millward, K. et al. (2023). Development and Growth of Intracranial Meningiomas in Transgender Women Taking Cyproterone Acetate as Gender-Affirming Progestogen Therapy: A Systematic Review. منبع.
• Martin, A. et al. (2025). Despite progesterone receptor affinity, spironolactone is not associated with meningioma development: A population-based cohort study. منبع.
• Roland, N. et al. (2024). Use of progestogens and the risk of intracranial meningioma: national case-control study. منبع.
• Mackenzie, I. S. et al. (2017). Spironolactone use and risk of incident cancers: a retrospective, matched cohort study. منبع.
• Nota, N. M. et al. (2018). The occurrence of benign brain tumours in transgender individuals during cross-sex hormone treatment. منبع.
• Bouillon, C. et al. (2024). Giant Intracranial Meningiomas Requiring Surgery in 2 Transgender Women Treated With Cyproterone Acetate. منبع.
• Miroshnychenko, A. et al. (2025). Gender affirming hormone therapy for individuals with gender dysphoria aged <26 years: a systematic review and meta-analysis. صفحه مطالعه, منبع.
• Miroshnychenko, A. et al. (2025). Puberty blockers for gender dysphoria in youth: A systematic review and meta-analysis. صفحه مطالعه, منبع.
• Littman, L. (2021). Individuals Treated for Gender Dysphoria with Medical and/or Surgical Transition Who Subsequently Detransitioned: A Survey of 100 Detransitioners. صفحه مطالعه, منبع.
• Cass, H. (2024). Independent review of gender identity services for children and young people: Final report. صفحه مطالعه, منبع.
• Ruuska, S. et al. (2026). Psychiatric Morbidity Among Adolescents and Young Adults Who Contacted Specialised Gender Identity Services in Finland in 1996–2019: A Register Study. صفحه مطالعه, منبع.
• Getahun, D. et al. (2018). Stroke and Blood Clot Risk in Transgender Women Taking Hormones. PCORI.
• Mayo Clinic. Feminizing hormone therapy. منبع.
• UCSF Transgender Care. Information on Estrogen Hormone Therapy. منبع.
• Johns Hopkins Medicine. Gender-Affirming Hormone Therapy (GAHT). منبع.
• Nota, N. M. et al. (2019). Occurrence of Acute Cardiovascular Events in Transgender Individuals Receiving Hormone Therapy: Results From a Large Cohort Study. Circulation 139(11). منبع.
• Getahun, D. et al. (2018). Cross-sex Hormones and Acute Cardiovascular Events in Transgender Persons: A Cohort Study. Annals of Internal Medicine 169(4):205–213. Stroke figures as summarised in Transgender patients and the role of the coagulation clinician, Journal of Thrombosis and Haemostasis.
• European Journal of Endocrinology (2024). Cardiovascular disease in transgender people: a systematic review and meta-analysis. منبع.
• de Blok, C. J. M. et al. (2019). Breast cancer risk in transgender people receiving hormone treatment: nationwide cohort study in the Netherlands. BMJ 365:l1652. منبع.
• Hembree, W. C. et al. (2017). Endocrine Treatment of Gender-Dysphoric/Gender-Incongruent Persons: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. JCEM 102(11):3869–3903. منبع.
• سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA). Evamist (estradiol transdermal spray) prescribing information, boxed warning (بازنگریشده 12/2023). منبع.
• The 19th (2025). FDA is changing black box warning on estrogen treatments. Here's why. منبع.
• آژانس دارویی اروپا (EMA) (2020). Restrictions in use of cyproterone due to meningioma risk. EMA/147755/2020. منبع.
• Wilson, L. M. et al. (2020). Effects of antiandrogens on prolactin levels among transgender women on estrogen therapy: A systematic review. International Journal of Transgender Health. منبع.
• Hyperprolactinemia and association with prolactinoma in transwomen receiving gender affirming hormone treatment (2020). Endocrine. منبع.
• Androcur 50 mg tablets. Summary of Product Characteristics. مجموعه دارویی الکترونیکی (بریتانیا). منبع.
• Bicalutamide does not raise transaminases in comparison to alternative anti-androgen regimens among transfeminine adolescents and young adults: a retrospective cohort study (2024). پیشچاپ medRxiv. منبع.
• The Utility of Monitoring Potassium in Transgender, Gender Diverse, and Nonbinary Individuals on Spironolactone (2022). Journal of the Endocrine Society 6(11):bvac133. منبع.
• Gupta, P. et al. (2022). Potassium Concentrations in Transgender Women Using Spironolactone: A Retrospective Chart Review. Endocrine Practice. منبع.
• Wiepjes, C. M. et al. (2019). Bone Safety During the First Ten Years of Gender-Affirming Hormonal Treatment in Transwomen and Transmen. Journal of Bone and Mineral Research 34(3):447–454. منبع.
• Dobrolińska, M. et al. (2019). Bone Mineral Density in Transgender Individuals After Gonadectomy and Long-Term Gender-Affirming Hormonal Treatment. Journal of Sexual Medicine. منبع.
• Giacomelli, G. & Meriggiola, M. C. (2022). Bone health in transgender people: a narrative review. Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism. منبع.
• Shadid, S. et al. (2020). Effects of Gender-Affirming Hormone Therapy on Insulin Sensitivity and Incretin Responses in Transgender People. Diabetes Care 43(2):411–417. منبع.
• Incidence of Type 2 Diabetes Mellitus in Transgender Individuals Undergoing Gender Affirming Hormonal Therapy: A Systematic Review (2024). منبع.
• Menopausal hormone therapy increases the risk of gallstones: Health Insurance Database in South Korea (HISK)-based cohort study (2023). منبع.
• GenderGP. Cyproterone Acetate (CPA): Uses, Dosage & Side Effects. منبع.
• Androgen deprivation therapy and side effects: are GnRH antagonists safer? (2021). Asian Journal of Andrology 23(1). منبع.
• Guise, T. A. et al. (2007). Estrogenic Side Effects of Androgen Deprivation Therapy. Reviews in Urology 9(4):163–180. منبع.