پارادوکس: مرگ برای همجنس‌گرایی، جراحی یارانه‌ای برای «تغییر جنسیت»

ایران یکی از نگران‌کننده‌ترین تناقض‌ها را در سیاست جنسیتی جهانی به نمایش می‌گذارد:

• همجنس‌گرایی مجازاتش اعدام است — بر اساس مواد ۲۳۳ تا ۲۴۱ قانون مجازات اسلامی، رابطه جنسی همراه با دخول میان مردان می‌تواند برای شریک مفعول مجازات اعدام به همراه داشته باشد
• جراحی تغییر جنسیت (SRS) قانونی، یارانه‌ای دولتی و ترویج‌شده است — از زمان فتوایی (حکم دینی) در سال ۱۹۸۷ از سوی آیت‌الله خمینی
• ایران بیش از هر کشور دیگری جز تایلند جراحی تغییر جنسیت انجام می‌دهد — حدود بیش از ۴۰۰۰ مورد در سال

این تصادفی نیست. دولت ایران همجنس‌گرایی را بیماری‌ای می‌داند که می‌توان آن را از طریق جراحی «درمان» کرد. همان‌طور که شادی امین، فعال حقوق دگرباشان ایرانی، توضیح می‌دهد: «دولت باور دارد که اگر مرد همجنس‌گرا باشی، روحت روح یک زن است و باید بدنت را تغییر دهی. ما فکر می‌کنیم این روشی برای مقابله با وجود افراد همجنس‌گرا است، چون بدنشان را تغییر می‌دهی و مسئله را حل می‌کنی.»

نظام چگونه کار می‌کند

برای تغییر قانونی جنسیت در ایران، فرد باید:

۱. تشخیص روان‌پزشکی «اختلال هویت جنسی» بگیرد ۲. مجوز رسمی تغییر جنسیت را از دادستان دریافت کند (به توصیه سازمان پزشکی قانونی) ۳. تحت هورمون‌درمانی، عقیم‌سازی و جراحی اندام تناسلی قرار گیرد ۴. برای دریافت شناسنامه جدید و مدارک هویتی به دادگاه مراجعه کند

دولت کمک‌هزینه‌هایی تا ۴۵ میلیون ریال (حدود ۱۲۴۰ دلار) و وام‌هایی تا ۵۵ میلیون ریال (حدود ۱۵۰۰ دلار) برای جراحی ارائه می‌دهد. از سال ۲۰۱۲، شرکت‌های بیمه سلامت موظف شده‌اند تمام هزینه را پوشش دهند.

اما هیچ گزینه‌ای برای صرفاً همجنس‌گرا بودن وجود ندارد. همان‌طور که یک ایرانی به پژوهشگران گفت: «در این جامعه، باید یا مرد باشی یا زن.» هیچ به رسمیت شناختن قانونی همجنس‌گرایی وجود ندارد، نه پیوند مدنی، و نه حمایتی در برابر تبعیض. تنها راه زندگی آشکار در یک رابطه همجنس، تغییر جنسیت است.

اجبار، نه انتخاب

فیلم مستند مثل دیگران باش (کارگردان: تناز اشقیان) محصول ۲۰۰۸، بیماران مرکز جراحی میرداماد تهران را دنبال می‌کند. این فیلم نشان می‌دهد:

• بر بیماران از سوی خانواده‌ها، پزشکان و جامعه فشار وارد می‌شود تا تحت جراحی قرار گیرند
• یکی از بیماران، علی‌اصغر، نمی‌خواهد زن شود اما راه دیگری نمی‌بیند — پدرش او را به قتل تهدید می‌کند
• پس از جراحی، علی (که اکنون نگار است) از سوی خانواده‌اش طرد می‌شود، دچار افسردگی می‌شود و به کار جنسی روی می‌آورد
• وقتی از بیماری پرسیده می‌شود «چه کسی تو را به این عمل مجبور می‌کند؟» پاسخ می‌دهد: «جامعه.»
• چندین بیمار می‌گویند اگر در ایران زندگی نمی‌کردند، جراحی را رد می‌کردند

موضع دولت ایران صریح است. همان‌طور که یک روحانی به بیماری گفت: «تو تراجنسی هستی و باید عمل کنی. این در دین ما پذیرفته شده است.» منطق این است: اگر به جنس موافق جذب می‌شوی، پس در واقع باید جنس مخالف باشی — و جراحی تو را «درست» می‌کند.

دولت باور دارد که اگر مرد همجنس‌گرا باشی، روحت روح یک زن است و باید بدنت را تغییر دهی. ما فکر می‌کنیم این روشی برای مقابله با وجود افراد همجنس‌گرا است، چون بدنشان را تغییر می‌دهی و مسئله را حل می‌کنی. —شادی امین، فعال دگرباش ایرانی

ارقام

• حدود ۴۰۰۰ جراحی تغییر جنسیت که سالانه در ایران انجام می‌شود (آمار دولتی)
• دکتر بهرام میر-جلالی، برجسته‌ترین جراح تغییر جنسیت ایران، بین سال‌های ۱۹۹۳ و ۲۰۰۵، ۳۲۰ عمل انجام داد — او می‌گوید در یک کشور اروپایی در همین بازه زمانی کمتر از ۴۰ عمل انجام می‌داد
• به گفته او، دلیل این تفاوت «ممنوعیت شدید همجنس‌گرایی در ایران» است
• نزدیک به ۱۴۰۰ نفر بین سال‌های ۲۰۰۶ و ۲۰۱۴ برای دریافت مجوز دولتی جراحی تغییر جنسیت درخواست دادند

این ارقام نشانه جمعیت بزرگی از تراجنسی‌ها نیست. آن‌ها نشانه دولتی همجنس‌گراستیز است که جراحی را تنها راه فرار از آزار و اذیت ارائه می‌دهد.

تأثیر بر مردان همجنس‌گرا و زنان همجنس‌گرا

فشار اجباری بیش از همه بر مردان همجنس‌گرا و زنان همجنس‌گرا وارد می‌شود که هیچ تمایلی به تغییر جنسیت ندارند:

• مردان همجنس‌گرا بیمار روانی طبقه‌بندی می‌شوند و از خدمت سربازی معاف‌اند — اما از استخدام دولتی نیز منع می‌شوند
• زنان همجنس‌گرا برای مساحقه (رابطه جنسی میان زنان) با ۱۰۰ ضربه شلاق روبه‌رو می‌شوند؛ تخلف چهارم مجازات اعدام دارد
• هر دو از سوی خانواده‌ها، پزشکان و مقامات برای انجام جراحی تحت فشار قرار می‌گیرند
• کسانی که امتناع می‌کنند با بازداشت، زندان، اعدام یا مرگ اجتماعی روبه‌رو می‌شوند

همان‌طور که یک مرد ایرانی به بی‌بی‌سی گفت: «فکر می‌کردند همجنس‌گرا هستم و نمی‌پذیرفتند که جنسیتم را تغییر دهم... [و به من می‌گفتند]، "باید اعدام شوی."» پدرش به برادرش دستور داد: «برو پیدایش کن و بکشش و من پولش را می‌دهم.»

پس از جراحی، بسیاری از سوی خانواده‌ها رها می‌شوند، با تبعیض روبه‌رو می‌شوند و به کار جنسی روی می‌آورند. دولت هیچ حمایت اجتماعی‌ای برای تراجنسی‌های پس از عمل فراهم نمی‌کند. همان‌طور که فعال شادی امین خاطرنشان می‌کند: «دولت پس از آنکه افراد را به‌زور به زیر تیغ عمل می‌فرستد، به آن‌ها بی‌اعتنا می‌شود.»

این چه چیزی را ثابت می‌کند

ایران قوی‌ترین شاهد بر این است که گذار پزشکی می‌تواند ابزاری برای اجبار همجنس‌گراستیزانه باشد، نه رهایی. نظام ایران نشان می‌دهد:

۱. جراحی به‌خودی‌خود رهایی‌بخش نیست — می‌توان آن را به‌عنوان «درمان» همجنس‌گرایی تحمیل کرد ۲. به رسمیت شناختن قانونی «تغییر جنسیت» می‌تواند همجنس‌گراستیزی را تقویت کند — با ارائه جراحی به‌عنوان تنها مسیر قابل قبول برای افراد جذب‌شده به جنس موافق ۳. دوگانه جنسیت تحمیل می‌شود، نه فراتر رفته — ایران تنها «مرد» یا «زن» را می‌پذیرد؛ گزینه سومی وجود ندارد ۴. گذار پزشکی می‌تواند خشونت دولتی باشد — وقتی بدیل مرگ است، «رضایت» بی‌معناست

قبلاً فکر می‌کردم که این بسیار پیشروانه است، اما بعد متوجه شدم که این کشورها هم به‌شدت پدرسالار و محافظه‌کارند و هم بسیار نابرابر. نقش‌های جنسیتی بسیار سخت‌گیرانه است. «جنس سوم» نشانه نگرش‌های پیشروانه نیست، بلکه نشانه نگرش‌های محافظه‌کارانه به جنسیت است. —Affectionate_Act7962، مردی که از گذار انصراف داد.

واکنش غرب

فعالان تراجنسی غربی گاهی به ایران استناد می‌کنند به‌عنوان شاهدی بر اینکه «افراد تراجنسی همه‌جا وجود دارند» و اینکه «مراقبت تأییدکننده جنسیت جان‌ها را نجات می‌دهد». این یک تحریف زننده است. ایران «مراقبت تأییدکننده جنسیت» ارائه نمی‌دهد — بلکه جراحی تحمیلی دولتی را به‌عنوان شرط وجود قانونی برای افراد جذب‌شده به جنس موافق ارائه می‌دهد.

پرونده ایران ما را وادار می‌کند پرسش‌های ناخوشایندی بپرسیم:

• اگر جراحی در غرب «نجات‌بخش جان» است، چرا در ایران اجباری است؟
• اگر «هویت جنسیتی» ذاتی است، چرا دولت ایران آن را در همه همجنس‌گرایان فرض می‌گیرد؟
• اگر گذار پزشکی رهایی‌بخش است، چرا بیماران ایرانی می‌گویند اگر انتخاب داشتند آن را رد می‌کردند؟

ایران نشان می‌دهد که همان اقدامات پزشکی می‌تواند در یک بافت اختیاری و در بافت دیگر سرکوبگرانه باشد. فناوری خنثی است؛ ساختارهای قدرت پیرامون آن خنثی نیستند.

منابع

• Eshaghian, T. (کارگردان). (2008). Be Like Others [مستند]. ITVS International. نقد: Slant Magazine
• Human Rights Watch (2010). "We Are a Buried Generation": Discrimination and Violence against Sexual Minorities in Iran. منبع
• LGBTQ Nation (2020). ایران مردان همجنس‌گرا را به انجام جراحی تغییر جنسیت وادار می‌کند تا آن‌ها را «مستقیم» کند.
• BBC Persian (2014). گزارش: همجنس‌گرایان ایرانی به جراحی تغییر جنسیت مجبور می‌شوند.
• وزارت امور خارجه آمریکا (2017). گزارش‌های کشوری درباره عملکرد حقوق بشر: ایران.
• American Iranian Council (2021). افسانه در برابر واقعیت: همجنس‌گرایی و تعیین جنسیت در ایران.
• Quartz (2016). «همه با من مثل یک قدیس رفتار می‌کردند» — در ایران، تنها یک راه برای زنده ماندن به‌عنوان یک فرد تراجنسی وجود دارد.