Het Nederlandse protocol: studies en kritiek

Hoe Nederlandse clinici het puberteitsblokker-protocol bouwden, wat de studies van 2011 en 2014 vonden en waarom critici ze betwisten.

Overzicht

Het Nederlandse protocol is het behandelmodel dat puberteitsblokkers in de ggz voor gender introduceerde. Het werd in de jaren negentig en begin jaren 2000 in Nederland ontwikkeld door een kleine groep clinici in Utrecht en Amsterdam. Volgens het protocol kon een zorgvuldig gescreende adolescent met levenslange genderdysforie (lijden aan de mismatch tussen het geboortegeslacht en het ervaren gender) vanaf ongeveer 12 jaar beginnen met een gonadotropine-releasing hormoonagonist (GnRHa), een medicijn dat de hormonale signalen die de puberteit aansturen uitschakelt. Hormonen van het andere geslacht volgden rond 16 jaar en chirurgie op 18.

Twee follow-upstudies van één Amsterdamse cohort, gepubliceerd in 2011 en 2014, werden het belangrijkste bewijs dat deze volgorde werkt. Internationale richtlijnen citeerden ze, en klinieken in het Verenigd Koninkrijk, Noord-Amerika, Australië en elders namen varianten van de aanpak over. Sinds ongeveer 2019 staan de studies onder aanhoudende kritiek. Critici wijzen op de kleine steekproeven, de mensen die uitvielen, een gewijzigde meetschaal, een patiënte die na chirurgie overleed, en het feit dat een Britse poging de resultaten te repliceren geen psychologisch voordeel vond.

Deze pagina volgt het protocol van zijn oorsprong tot de nieuwste Nederlandse gegevens, inclusief van der Loos et al. 2022 over voortgezette hormonen en de herziening door de Nederlandse Gezondheidsraad van 2026. Ze plaatst verhalen van gedetransitioneerden die jong blokkers kregen naast verhalen van trans mensen over dezelfde behandeling. De algemene evidentie over blokkers (botdichtheid, hersenontwikkeling, vruchtbaarheid, bijwerkingen) staat op Puberteitsblokkers. De nationale evidence reviews die volgden staan op Evidence reviews. Onderzoek naar desistentie in de kindertijd, waarvan veel ook uit Amsterdam kwam, staat op Desistentie.

Kernpunt

De Nederlandse studies waren het eerste prospectieve onderzoek naar puberteitsonderdrukking bij genderdysforie. Ze vonden verbeteringen in stemming en gedrag in een kleine, sterk geselecteerde groep. Ze hadden geen controlegroep, volgden niemand voorbij de vroege twintig en bestudeerden niet het type patiënt dat vandaag in veel landen de meerderheid van de verwijzingen vormt. De Nederlandse clinici zelf hebben gezegd dat hun bevindingen mogelijk niet gelden voor die nieuwere groep.

Oorsprong van het protocol

Vóór puberteitsblokkers

In de jaren zeventig en tachtig werden volwassen "transseksuelen" in Nederland behandeld in genderteams in Amsterdam en Utrecht. Adolescenten kregen meestal te horen dat ze tot hun 18e moesten wachten op hormonen. Peggy Cohen-Kettenis, een psycholoog die met volwassen patiënten had gewerkt, verhuisde in 1987 naar de afdeling kinder- en jeugdpsychiatrie van het Universitair Medisch Centrum Utrecht. Adolescenten met genderdysforie begonnen naar haar te worden verwezen. Volgens een proefschrift van Amsterdam UMC uit 2024 dat de geschiedenis van de kliniek vertelt, merkte ze dat sommigen het ondanks psychologische steun moeilijk hadden, en drong ze erop aan de leeftijd voor hormonen van het andere geslacht te verlagen naar 16 voor een geselecteerde groep die "sociaal goed functioneerde en ondersteunende ouders had" (van der Loos 2024, The Dutch Protocol: Coming of Age).

Het argument voor vroegere behandeling berustte op follow-ups van de eerste 22 jonge patiënten van de Utrechtse kliniek, geïnterviewd in hun twintiger jaren na chirurgie, die het beter leken te doen dan volwassenen die later transitioneerden. Michael Biggs, een socioloog in Oxford die de meest gedetailleerde geschiedenis van het protocol schreef, merkt op dat deze vergelijkingsgroep uit eerdere decennia van volwassen patiënten kwam (Biggs 2023).

De eerste geblokkeerde adolescent

Het idee om GnRHa te gebruiken kwam uit de kindergeneeskundige endocrinologie, waar de medicijnen al werden gebruikt om vroege puberteit (puberteit die ongewoon vroeg begint) te stoppen. Het eerste gepubliceerde geval was een vrouwelijke patiënt bekend als "FG" of "B", die op 13-jarige leeftijd met puberteitsonderdrukking begon, tot 18 op de blokkers bleef en toen testosteron en een reeks operaties kreeg: mastectomie, hysterectomie met verwijdering van de eierstokken, en genitale chirurgie, waarvan de laatste op 20-jarige leeftijd nog in afwachting was (Cohen-Kettenis & van Goozen 1998). Biggs merkt op dat deze ene casus jarenlang het enige gepubliceerde bewijs voor de interventie was. Hij merkt ook op dat ze elders al werd overgenomen, onder meer in de Standards of Care van 2001 van de Harry Benjamin International Gender Dysphoria Association, die later de World Professional Association for Transgender Health (WPATH) werd (Biggs 2023).

De clinici

Drie namen zijn aan het protocol verbonden: Peggy Cohen-Kettenis, de psycholoog die Biggs als de belangrijkste bedenker beschouwt; Henriette Delemarre-van de Waal, kind-endocrinoloog aan het VU University Medical Center (VUmc) in Amsterdam; en Louis Gooren, endocrinoloog van het volwassenenteam, coauteur van het eerste gedrukte voorstel (Gooren & Delemarre-van de Waal 1996).

Dat artikel uit 1996 beschreef GnRHa als "volledig omkeerbaar", een bewering waar volgens Biggs destijds geen gegevens achter stonden, gezien het feit dat het protocol onderdrukking tot vier jaar betekende. Het protocol werd in 2006 formeel beschreven (Delemarre-van de Waal & Cohen-Kettenis 2006) en opnieuw in 2008 (Cohen-Kettenis, Delemarre-van de Waal & Gooren 2008). De jongerenafdeling verhuisde naar Amsterdam, waar het Center of Expertise on Gender Dysphoria van het VUmc (nu Amsterdam UMC) de bron van het meeste onderzoek werd.

De onderbouwing

Het protocol berustte op twee beweringen: dat blokkers omkeerbaar zijn (stop het medicijn en de puberteit hervat), en dat ze de diagnose helpen door "tijd om na te denken" te geven zonder het lijden van ongewenste puberteit. Een derde doel was praktisch: iemand die nooit door de puberteit van het eigen geslacht gaat, is later gemakkelijker op het andere geslacht te laten lijken. Biggs betoogt dat dit cosmetische doel het echte verkoopargument was. Als bijna iedereen die blokkers begint doorgaat naar hormonen van het andere geslacht, lijkt de "diagnostische" periode niemand eruit te filteren (zie Puberteitsblokkers: de vraag naar de "pauzeknop").

De toelatingsregels

Het Nederlandse protocol was nooit bedoeld voor elke jongere die zei transgender te zijn. De gepubliceerde criteria waren streng (Delemarre-van de Waal & Cohen-Kettenis 2006; de Vries et al. 2011):

RegelWat ze vereisteWaarom ze telde
Vroeg beginnende, aanhoudende dysforieGenderdysforie vanaf de vroege kindertijd, verergerd door de eerste lichamelijke veranderingen van de puberteitDe eigen follow-ups van de clinici lieten zien dat de dysforie van de meeste naar de kliniek verwezen kinderen tegen de adolescentie wegzakte (zie Desistentie). Dysforie die tot in de puberteit aanhield en daar versterkte, werd behandeld als teken dat ze zou aanhouden.
Psychologische stabiliteitGeen ernstige psychiatrische aandoeningen die de beoordeling of behandeling konden verstoren; adolescenten met problemen zoals ernstige depressie of psychose moesten eerst worden behandeldOm zeker te zijn dat het lijden niet door iets anders kwam, en dat de jongere de behandeling aankon
GezinssteunOuders of verzorgers die de behandeling steunden en het hele traject stabiele steun konden biedenDe behandeling duurde jaren en hing af van een stabiel thuis
Leeftijd en puberteitsstadiumMinstens 12 jaar en in Tanner-stadium 2–3 (de eerste zichtbare tekenen van puberteit)De clinici wilden dat de adolescent eerst het begin van de eigen puberteit meemaakte, als diagnostische test
Uitgebreide beoordelingVeel sessies met een professional in de geestelijke gezondheidszorg over een lange periode vóór elke medische stap, en voortgezette psychologische steunOm andere verklaringen te onderzoeken en de besluitvorming te ondersteunen

Deze criteria sloten een groot deel van de verwijzingen uit. In het cohort dat de studies van 2011 en 2014 opleverde, werden 140 van de 196 opeenvolgend verwezen adolescenten geschikt geacht voor medische behandeling (de Vries et al. 2011). In de kliniek in Leiden tussen 2010 en 2018 werden 143 van de 214 adolescenten die oud genoeg waren voor behandeling (67%) geschikt geacht voor blokkers (Brik et al. 2020).

Biggs ontdekte dat de praktijk niet altijd overeenkwam met de geschreven regels. De minimumleeftijd van 12 werd niet altijd gerespecteerd, en de tabel in het artikel van 2014 zelf laat zien dat de leeftijden bij de start van GnRHa in dat cohort van 11,5 tot 18,5 liepen (Biggs 2023; de Vries et al. 2014).

Zouden gedetransitioneerden aan de criteria hebben voldaan?

De toelatingsregels gingen ervan uit dat een zorgvuldige beoordeling van vroeg beginnende, aanhoudende dysforie adolescenten kon identificeren wier dysforie zou aanhouden. Sommige gedetransitioneerden zeggen dat ze die screening zouden hebben gehaald. Ze beschrijven dysforie vanaf de kindertijd, lange beoordelingen en geen duidelijke waarschuwingssignalen, en detransitioneerden toch.

Ik had sinds mijn 12e wekelijkse sessies bij een psycholoog, kreeg een beoordeling voor genderdysforie die uit meerdere sessies over 6 maanden bestond en werd op mijn 15e gediagnosticeerd… Ik was een heel duidelijk geval van een sterk dysfore binaire trans jongen die aan de diagnostische criteria voldeed en geen waarschuwingssignalen vertoonde die op een toekomstige detransitie konden wijzen, en toch ben ik hier. —Wonderful_Walk4093, gedetransitioneerde vrouw

Grappig, het lijkt erop dat velen van ons hier mensen zijn die vroeger als "echte trans" mensen zouden zijn geclassificeerd. Dysforie vanaf de kindertijd, geen van de stereotype tekenen van een toekomstige detransitie. Het zet je echt aan het twijfelen over het hele ding. —malcoze, gedetransitioneerde vrouw

Deze verhalen laten niet zien hoe vaak vroeg beginnende gevallen detransitioneren. Ze laten zien dat de centrale aanname van het protocol — dat de juiste selectiecriteria kunnen voorspellen wie baat heeft — niet iets is wat gedetransitioneerden als vanzelfsprekend beschouwen. Het kinderonderzoek van hetzelfde Amsterdamse team vond dat de dysforie van de meeste naar de kliniek verwezen kinderen wegzakte, en dat dysforie in de kindertijd sterk samenhing met latere aantrekking tot hetzelfde geslacht (Desistentie). Biggs betoogt dat het protocol nooit behandelde wat het blokkeren van de puberteit betekent voor een adolescent wiens dysforie anders misschien was weggezakt.

De studie van 2011: alleen blokkers

Wat ze deed

de Vries et al. 2011, gepubliceerd in het Journal of Sexual Medicine, volgde de eerste 70 van de 111 adolescenten aan wie tussen 2000 en 2008 in de Amsterdamse kliniek blokkers werden voorgeschreven. Ze werden beoordeeld vóór de start van GnRHa en opnieuw kort vóór de start van hormonen van het andere geslacht, gemiddeld ongeveer twee jaar later. De metingen omvatten gedrags- en emotionele problemen (ouder- en zelfrapportage), depressie, angst, woede, algemeen functioneren volgens clinici, genderdysforie en lichaamstevredenheid.

Wat ze vond

  • Gedrags- en emotionele problemen en depressieve symptomen namen af, en het door clinici beoordeelde functioneren verbeterde.
  • Het aandeel adolescenten wier door ouders gerapporteerde problemen in het klinische bereik lagen, daalde van 44% naar 22%.
  • Genderdysforie en ontevredenheid met het lichaam veranderden niet. Angst en woede ook niet.
  • Geen enkele adolescent stopte met de blokkers. Alle 70 gingen door naar hormonen van het andere geslacht.

De auteurs concludeerden dat puberteitsonderdrukking "als een waardevolle bijdrage" aan de behandeling "kan worden beschouwd".

De beperkingen

  • Geen controlegroep. Verbeteringen kunnen groei weerspiegelen, de psychologische steun die elke adolescent kreeg, of regressie naar het gemiddelde (mensen worden vaak beoordeeld wanneer het lijden hoog is, dus latere scores lijken meestal beter, wat er ook gebeurt).
  • Kleine en onvolledige gegevens. Voor sommige metingen waren resultaten alleen beschikbaar voor ongeveer 41 adolescenten, volgens de heranalyse van het Engelse National Institute for Health and Care Excellence (NICE), dat de bevindingen als zeer lage zekerheid beoordeelde (NICE 2020).
  • Meestal normale scores bij de start. De gerapporteerde veranderingen waren meestal verschuivingen binnen het normale bereik.
  • Het kernprobleem verbeterde niet. Het medicijn is bedoeld om lijden over het lichaam te verlichten, maar de metingen daarvan bleven onveranderd.
  • Alle patiënten gingen door. Dat 100% doorging naar hormonen kan als teken van goede selectie worden gelezen, of als teken dat de "diagnostische" pauze niet als pauze werkte.

De studie van 2014: na hormonen en chirurgie

Wat ze deed

de Vries et al. 2014, gepubliceerd in Pediatrics, volgde hetzelfde cohort tot minstens een jaar na de chirurgie. Deelnemers werden drie keer beoordeeld: vóór de blokkers (gemiddelde leeftijd 13,6), bij de start van hormonen van het andere geslacht (16,7) en na de chirurgie (20,7). Chirurgie betekende vaginoplastiek voor de trans vrouwen; voor de trans mannen mastectomie en hysterectomie met verwijdering van de eierstokken.

Wie zat in de uiteindelijke steekproef

Van de 70 adolescenten in de studie van 2011 namen 55 (22 trans vrouwen, 33 trans mannen) deel aan de laatste beoordeling. Het artikel noemt de 15 die dat niet deden:

RedenAantal
Nog geen jaar na de chirurgie6
Medisch niet geschikt voor chirurgie (bijvoorbeeld ongecontroleerde diabetes, morbide obesitas)3
Weigerden deel te nemen2
Stuurden geen vragenlijsten terug2
Vielen uit de zorg1
Overleed na vaginoplastiek (necrotiserende fasciitis, een ernstige weefselinfectie)1

Elf van de 15 niet-deelnemers waren trans vrouwen (als jongen geboren). Volledige gegevens over alle drie de tijdstippen waren beschikbaar voor 40 deelnemers.

Wat ze vond

  • Genderdysforie en problemen met het lichaamsbeeld hielden aan tijdens de puberteitsonderdrukking en "verdwenen" na hormonen en chirurgie.
  • Het psychologisch functioneren verbeterde gestaag, tot percentages klinische problemen "niet te onderscheiden van steekproeven uit de algemene bevolking".
  • Welzijn en kwaliteit van leven werden beschreven als vergelijkbaar met of beter dan die van Nederlandse leeftijdsgenoten.
  • Geen deelnemer rapporteerde spijt, en allen waren "zeer of tamelijk tevreden" met hun operaties.

De auteurs concludeerden dat het protocol genderdysfore jongeren "de kans geeft zich te ontwikkelen tot goed functionerende jonge volwassenen". Samen met het artikel van 2011 werd dit het belangrijkste bewijs voor het protocol in richtlijnen zoals de richtlijn van de Endocrine Society uit 2017 en de Standards of Care van WPATH.

De kritieken

Abbruzzese, Levine en Mason (2023)

In 2023 publiceerden E. Abbruzzese van de Society for Evidence-Based Gender Medicine (een groep die kritisch staat tegenover jeugdtransitie), psychiater Stephen Levine en kinderarts Julia Mason een gedetailleerde kritiek in het Journal of Sex & Marital Therapy (Abbruzzese, Levine & Mason 2023). Het was een antwoord op Annelou de Vries, die de studies had verdedigd tegen een eerder artikel van Levine en collega's (de Vries 2023).

De auteurs aanvaarden dat de studies aantoonden dat hormonen en chirurgie "het fenotypische uiterlijk" van adolescenten "met succes kunnen veranderen". Ze betogen dat de studies geen psychologisch voordeel lieten zien dat groot genoeg was om de schade te rechtvaardigen, "inclusief de zekerheid van steriliteit". Hun belangrijkste punten:

  1. Selectiebias. Alleen adolescenten die in elke fase goed genoeg presteerden, gingen door en werden geteld. Wie niet geopereerd kon worden, niet reageerde of uitviel, verdween uit de resultaten. In hun woorden rapporteerden de studies "onbedoeld alleen hun beste resultaten". Ze noemen een uiteindelijke steekproef van 55, "met kernuitkomsten beschikbaar voor slechts 32 personen".
  2. De genderdysforieschaal werd omgewisseld. De Utrecht Gender Dysphoria Scale (UGDS) heeft een mannen- en een vrouwenversie met grotendeels verschillende items. Vóór de behandeling en bij de start van hormonen vulden deelnemers de versie voor hun geboortegeslacht in. Na de chirurgie vulden ze de versie voor hun geïdentificeerde gender in. Het artikel zegt dit zelf. Abbruzzese en collega's betogen dat de overstap naar een schaal ontworpen voor het andere geslacht "in wezen garandeerde" dat de scores daalden, dus de kopbevinding van "oplossing van genderdysforie" is "volledig ongeldig".
  3. Verwarring door therapie. Elke adolescent kreeg voortgezette psychologische steun, dus de effecten van medicijnen, therapie en rijping kunnen niet worden gescheiden.
  4. Lichamelijke schade niet gemeten. De studies beoordeelden bot, hersenen of seksuele functie niet, hoewel deze risico's vanaf het begin waren genoemd.
  5. Morbiditeit en mortaliteit. Rekening houdend met de dood en de patiënten die om medische redenen niet geopereerd konden worden, schatten de auteurs de ernstige morbiditeit en mortaliteit op korte termijn "mogelijk tot 6%–7%".
  6. Slechte toepasbaarheid. Volgens de auteurs is de gangbare presentatie in klinieken vandaag dysforie die na de puberteit begon, samen met significante psychische ziekte: "twee klinische presentaties die de Nederlanders expliciet diskwalificeerden". De bevindingen kunnen dus niet op hen worden toegepast.

Het artikel is geschreven door critici van jeugdtransitie en moet als argument worden gelezen, niet als neutraal overzicht. Maar elk punt is te controleren tegen de originele artikelen, en de feiten waarop het steunt (de 55 deelnemers, de schaalwissel, de dood, de uitgesloten patiënten, de selectieregels) komen uit de eigen verslaggeving van de Nederlandse auteurs.

Michael Biggs

De geschiedenis van Biggs uit 2023 (Biggs 2023) komt via een andere weg tot vergelijkbare conclusies. Hij betoogt dat "het aantal observaties aanzienlijk minder dan 70 was", dat de daling van genderdysforie "afhing van niet-vergelijkbare schalen" (scores voor en na kwamen uit verschillende vragenlijsten) en dat de uitkomsten "één patiënte weglaten die overleed omdat puberteitsonderdrukking een riskantere vaginoplastiek dicteerde". Hij voegt toe dat geen van beide grondleggende beweringen ooit werd getest: onderdrukking gedurende vier jaar of meer bleek geen blijvend effect achter te laten, en omdat bijna iedereen doorging naar hormonen, sorteerde de "diagnostische" pauze nooit iemand uit. Het protocol negeerde ook het verband tussen dysforie in de kindertijd en latere homoseksualiteit, en het effect van onderdrukking op de seksuele ontwikkeling.

Biggs vergeleek ook de Nederlandse resultaten met vroege resultaten van de Britse replicatie die de Tavistock-kliniek in 2015 aan haar eigen bestuur presenteerde. Hij rapporteerde dat de Nederlandse verbetering van psychologisch functioneren niet werd herhaald in Engeland (Biggs 2020), en wees op tekenen in die voorlopige gegevens van meer zelfbeschadiging en meer problemen bij meisjes (Carmichael et al. 2021). Die voorlopige gegevens werden nooit in een tijdschrift gepubliceerd en kunnen dus niet onafhankelijk worden gecontroleerd.

De dood na de chirurgie

Een jonge trans vrouw in het cohort overleed na de chirurgie. Haar geval werd apart gepubliceerd door het Amsterdamse chirurgische team (Negenborn et al. 2017). Ze was vanaf de vroege puberteit geblokkeerd, zodat haar genitale weefsel niet genoeg was ontwikkeld voor de standaard penisinversie-vaginoplastiek. De chirurgen gebruikten in plaats daarvan een stuk darm, een complexere operatie. Ze ontwikkelde necrotiserende fasciitis door resistente E. coli en overleed.

Het artikel van 2014 noemt de dood in één zin als reden voor niet-deelname. Critici betogen dat een dood die direct aan het protocol was gekoppeld (vroege onderdrukking die tot een riskantere operatie leidde) als uitkomst van het protocol had moeten worden behandeld, niet als ontbrekende gegevens. Hetzelfde weefselprobleem treft andere vroeg geblokkeerde mannelijke personen; zie Vaginoplastiek en Seksuele functie.

Uitvallers en ontbrekende gegevens

De Nederlandse auteurs rapporteerden geen statistische verschillen bij de start tussen de 55 deelnemers en de 15 niet-deelnemers. Critici antwoorden dat niet-deelnemers precies de mensen zijn wier uitkomsten het meest tellen voor de veiligheid, en dat "geen verschil bij de start" niets zegt over hoe het later met hen ging. Hetzelfde probleem loopt door de latere Nederlandse studies. In de botstudie van van der Loos et al. 2023 namen slechts 75 van de 143 geschikte personen (52%) deel. In het volwassenencohort van de kliniek had 36% van de patiënten na enkele jaren het bijwonen gestaakt (Wiepjes et al. 2018).

Gedetransitioneerden brengen dit punt vaak in vanuit hun eigen ervaring. Verschillenden zeggen dat ze gewoon stopten met naar de kliniek te gaan en nooit als gedetransitioneerd zouden zijn geregistreerd.

Ik heb na het stoppen met hormonen nooit meer met de arts van de genderkliniek gesproken, dus hoe zouden ze ooit weten dat ik detransitioneerde? —Lurkersquid, gedetransitioneerde vrouw

Ik heb ook papieren ondertekend die betekenen dat ik in een onderzoek zit, maar ik ben er vrij zeker van dat ze me nu niet als gedetransitioneerd persoon registreren. Dus ik weet niet hoe echt deze studies kunnen zijn. Zo veel gedetransitioneerden verdwijnen gewoon van hun kliniek omdat ze er trauma mee associëren en er niet naar terug willen. —ClydeFallon, gedetransitioneerde vrouw

De Britse replicatie: Carmichael et al. (2021)

De Gender Identity Development Service (GIDS) van Tavistock in Londen startte in 2011 een "Early Intervention Study". Ze was ontworpen om de Nederlandse aanpak te repliceren bij 12- tot 15-jarigen met ernstige, aanhoudende dysforie, met vergelijkbare toelatingscriteria: levenslange dysforie, psychologische stabiliteit en minstens zes maanden beoordeling (Carmichael et al. 2021).

Amsterdam (de Vries et al. 2011)Londen (Carmichael et al. 2021)
Steekproef70 van 111 behandelden, 2000–200844, gestart 2011–2015
VergelijkingsgroepGeenGeen
Psychologische problemenVerbeterdGeen verandering (ouder- en zelfrapportage)
ZelfbeschadigingNiet apart gerapporteerdGemiddeld geen verandering
GenderdysforieGeen veranderingGeen verandering
Gingen door naar hormonen van het andere geslacht70 van 70 (100%)43 van 44 (98%)
Gegevens op latere tijdstippenOngeveer 41–70 afhankelijk van de maat24 na 2 jaar, 14 na 3 jaar

De auteurs vonden "geen veranderingen in psychologisch functioneren, kwaliteit van leven of mate van genderdysforie". De botdichtheid bleef achter bij leeftijdsgenoten, en bijwerkingen zoals hoofdpijn, opvliegers en vermoeidheid waren vaak voorkomend. De studie werd pas in 2021 in een tijdschrift gepubliceerd, tien jaar na de start; Biggs betoogt dat de vertraging de teleurstellende resultaten weerspiegelde. Een heranalyse van de gepubliceerde gegevens uit 2024 bekeek elk individu in plaats van groepsgemiddelden. Ze vond dat 15–34% van de jongeren "betrouwbaar verslechterde", afhankelijk van de maat en het tijdstip (McPherson & Freedman 2024).

De meest directe poging de Nederlandse studie te herhalen, met vergelijkbare selectieregels, reproduceerde dus niet de psychologische voordelen. Een latere Amerikaanse studie van 94 jongeren die met blokkers begonnen, vond ook geen meetbare verandering in geestelijke gezondheid over twee jaar, met 37% van de depressiegegevens ontbrekend bij follow-up (Olson-Kennedy et al. 2025; zie Olson-Kennedy NIH-studie).

De Nederlandse reactie

De Nederlandse clinici hebben de studies niet ingetrokken. In haar antwoord aan Levine en collega's betoogde de Vries dat critici het onderzoek verkeerd hadden begrepen, dat latere kortetermijnstudies ook verbeterd of stabiel psychologisch functioneren en verlichting van genderincongruentie lieten zien, en dat zorgvuldige evaluatie en geïnformeerde toestemming altijd waren aanbevolen (de Vries 2023). Het bredere Nederlandse standpunt, in 2026 herhaald door de Nederlandse Gezondheidsraad en de regering, is dat problemen die in het buitenland werden gevonden (bijvoorbeeld door de Cass Review in Engeland) komen van klinieken die het Nederlandse model niet volgden, en dus niet gelden voor de Nederlandse zorg (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport 2026).

Hoe klinieken wereldwijd van de criteria afweken

Het Nederlandse protocol verspreidde zich snel. Op de meeste plaatsen werden de medicijnen en de leeftijdsdrempels overgenomen, maar de toelatingsregels werden versoepeld of geschrapt.

De patiëntenpopulatie veranderde

Vanaf ongeveer 2012 stegen de verwijzingen naar jeugdgenderklinieken sterk in veel landen, en de meerderheid verschoof naar adolescente meisjes. Velen hadden geen dysforie in de kindertijd en hadden andere psychische problemen. In de eerste Finse jeugdgenderdienst was 41 van de 47 in 2011–2013 beoordeelde adolescenten (87%) als meisje geboren, 75% was eerder om andere redenen in gespecialiseerde psychiatrische zorg geweest, en 64% had geen genderdysforie in de kindertijd die zij of hun ouders zich herinnerden (Kaltiala-Heino et al. 2015). Dat zijn de twee groepen — begin na de puberteit en significante psychiatrische problemen — die de Nederlandse criteria uitsloten. Zie Demografische verschuiving en Rapid-Onset Gender Dysphoria.

Engeland

Bij GIDS werden blokkers eerst alleen binnen de Early Intervention Study gegeven. De Cass Review 2024 stelde vast dat blokkers vanaf 2014, voordat er resultaten beschikbaar waren, "van een puur onderzoeksprotocol naar beschikbaarheid in de routinematige klinische praktijk gingen". Ze werden gegeven aan een bredere groep patiënten die niet aan de oorspronkelijke toelatingscriteria zou hebben voldaan. De herziening stelde ook vast dat de beoordeling inconsistent was geweest en dat andere verklaringen voor lijden, zoals autisme en trauma, vaak niet werden onderzocht. Zie De Tavistock GIDS en Bell v Tavistock.

Richtlijnen

  • De richtlijn van de Endocrine Society uit 2017 adviseerde blokkers bij de eerste tekenen van de puberteit. Volgens hun eigen gradering was het bewijs achter elke aanbeveling voor adolescenten van lage of zeer lage kwaliteit. Zie Endocrine Society.
  • WPATH Standards of Care 8 (2022) vraagt "meerdere jaren" aanhoudend lijden en een grondige beoordeling, maar stelt niet als eis dat de dysforie in de vroege kindertijd begon. Er werden geen minimumleeftijden voor hormonen of de meeste operaties vastgesteld. Leeftijdsminima in een concept uit 2021 werden vóór publicatie verwijderd. Zie WPATH.
  • Veel Amerikaanse klinieken gingen naar een "bevestigend" model waarin de verklaarde identiteit van een jongere wordt aanvaard in plaats van onderzocht (zie Evidence reviews: het bevestigingsmodel).

Binnen Nederland

De praktijk veranderde ook in de Nederlandse klinieken. In Leiden (2010–2018) was de typische leeftijd bij de start van blokkers 15 voor trans meisjes en 16 voor trans jongens, laat in de puberteit of erna. Twintig adolescenten bleven langer dan gepland op blokkers, vaak door onstabiele gezinssituaties, autisme of depressie (Brik et al. 2020). In het Amsterdamse cohort van 720 personen was de mediane leeftijd bij de start van blokkers 16,0 voor als meisje geboren personen (van der Loos et al. 2022). Een overzicht van 20 jaar over 1.766 kinderen en adolescenten in Amsterdam vond een sterke stijging van verwijzingen, een verschuiving naar meisjes en stijgende leeftijden bij intake en bij de start van blokkers (van der Loos et al. 2023, J Sex Med).

Wat gedetransitioneerden beschrijven

Gedetransitioneerden die buiten Nederland werden behandeld, beschrijven vaak de stappen die de Nederlandse criteria moesten garanderen als ontbrekend: beoordelingen van een paar sessies, genegeerde psychiatrische geschiedenis en ouders aan wie werd gezegd dat de behandeling urgent was.

Ik had gewild dat iemand de bewering had kunnen weerleggen dat puberteitsblokkers niet experimenteel zijn en decennialang consistent zijn gebruikt. Een zeer misleidende uitspraak, want het Nederlandse protocol is in andere landen niet gevolgd; het is radicaal veranderd door het op een andere populatie toe te passen. Historisch werd het nooit gebruikt toen kinderen een laat beginnende dysforie in hun tienerjaren hadden. —Takeshold, gedetransitioneerde vrouw

Ik herinner me dat ik 16 was en naar de genderkliniek ging en zo bang was dat ze me zouden tegenhouden. Ik maakte me zo zorgen dat ze zich zorgen zouden maken over het feit dat ik letterlijk in de rechtbank getuigde tegen iemand die me had verkracht, een eetstoornis had, een geschiedenis van depressie en zelfmoordpogingen had, ernstige levenslange angst en paniekaanvallen had — maar ze maakten zich helemaal geen zorgen over deze dingen. —Admirable_Treacle_97, gedetransitioneerde vrouw

Ik kreeg oestrogeen en puberteitsblokkers voorgeschreven toen ik 16 was. Slechts twee afspraken van een uur met een psychiater in het Children's Hospital, en toen kreeg ik groen licht om met hormoontherapie te beginnen. —Dear-Shift-7636, gedetransitioneerde man

Deze verhalen beschrijven behandelingen die de oorspronkelijke regels braken: psychiatrische instabiliteit, weinig onderzoek, en in sommige gevallen hormonen die samen met blokkers begonnen. Zie Geestelijke gezondheid en genderdysforie, Trauma en Geïnformeerde toestemming.

Jong geblokkeerd: verhalen van gedetransitioneerden en trans mensen

Gedetransitioneerden

Sommige gedetransitioneerden kregen blokkers in de vroege adolescentie, dicht bij de leeftijd en het puberteitsstadium dat het protocol voor ogen had. Hun verhalen richten zich op hoe de beslissing werd gepresenteerd, wat niet werd onderzocht, en wat verloren ging.

De familie van een commentator had het Nederlandse protocol bij naam gepland:

Ik kreeg blokkers op mijn 12e en begon daarna een lage dosis testosteron die de mannelijke puberteit nabootste. Mijn familie en ik waren van plan het Nederlandse protocol te doen sinds ik vrij jong was. Ik heb heel gemengde gevoelens — in sommige gevallen kan het de moeite waard zijn, maar er zijn veel te veel onbekenden. Mijn ouders wilden oprecht het beste voor me en kregen alleen bevestigende informatie en bronnen. Nu ben ik een 15-jarige vrouw met een diepe stem en een mannelijk gezicht, en ik heb onlangs besloten de blokkers en T te stoppen. Ik voel me een wetenschappelijk experiment, en ik wacht gewoon af wat er met mijn lichaam zal gebeuren. —redactedchicken, commentator op /r/detrans

Anderen beschrijven blokkers als de eerste stap op een weg die ze snel moesten nemen, zodat ze niet door hun eigen puberteit zouden gaan:

Ik maakte sociaal de overstap toen ik 10 was, werd heel snel op blokkers gezet maar begon pas met testosteron toen ik ongeveer 15/16 was. Mijn ervaring was vergelijkbaar met de jouwe: ze zeiden dat ik snel moest handelen zodat ik niet door de vrouwelijke puberteit ging; dat was ook een van de hoofdpunten die me verder deden transitioneren, ik werd gewoon door iedereen bevestigd, dus als klein kind dacht ik dat het geweldig was, tot voor kort. —Empty_Context222, gedetransitioneerde vrouw

Hoewel het mijn keuze was en ik me ervan bewust ben dat ik er ten minste gedeeltelijk verantwoordelijk voor ben, ben ik nog steeds zo van streek dat ik op mijn 14e blokkers en op mijn 16e testosteroninjecties kreeg. Mijn hersenen waren niet genoeg ontwikkeld om de (soms onomkeerbare) veranderingen die hormoontherapie zou brengen volledig te begrijpen, en als de therapeuten gewoon echt dieper hadden geprobeerd te graven, zouden ze hebben beseft dat wat ik voor genderdysforie aanzag eigenlijk alleen diepgeworteld trauma en zelfhaat was. —Luzzenz, gedetransitioneerde vrouw

Sommigen zeggen dat hun werd verteld dat blokkers onschadelijk waren, wat de taal van "volledig omkeerbaar" uit het voorstel van 1996 weerspiegelt:

Ik wilde puberteitsblokkers toen ik jonger was omdat ik had gehoord dat ze onschadelijk waren en mensen zoals ik met zelfbeeldproblemen zouden helpen. Ik heb nooit gehoord over enige biologische schade die ze konden veroorzaken. —willow_wind, stelt eigen transgenderstatus in vraag

En sommigen wijzen erop dat de tijdlijn van het protocol zelf, blokkers van 12 tot hormonen op 16, jaren van onderdrukking betekent, geen korte pauze:

Bovendien zou iemand ongeveer 5 jaar op blokkers moeten zijn tussen het begin van de puberteit en het moment dat hij oud genoeg is om een geïnformeerde keuze over transitie te maken. Dat kan niet als een kortdurende kuur worden beschouwd. —bigbeard61, gedesisteerde man

Trans mensen

Trans mensen die vroeg blokkers kregen, of die wensten dat ze die hadden gehad, beschrijven ze vaak als de behandeling die hen de meest belastende en permanente effecten van de verkeerde puberteit bespaarde. In haar sterkste vorm zegt deze visie dat de geboortepuberteit zelf onomkeerbaar is. Blokkers onthouden is dus geen neutrale keuze, en een adolescent die ze stopt kan nog steeds door de eigen puberteit gaan.

Iemand een manier geven om de schade van de verkeerde puberteit niet toe te brengen is het doel van blokkers. Hem de kans geven om te beslissen, voordat de verkeerde hormonen hem worden opgedrongen, toch? Als je iemand niet geeft wat hij wil, dwing hem dan niet te leven met wat hem heel goed kan schaden. —ZoeyKaisar, trans vrouw (MTF)

Als je 13-jarige kind lijdt onder de puberteit, kunnen puberteitsblokkers een veilige, omkeerbare optie zijn om hem tijd te geven zijn identiteit te verkennen zonder de extra stress van ongewenste lichamelijke veranderingen. —Alexzulii, trans man (FTM)

Ik wist sinds mijn 7e dat er iets was, maar toen wist ik niet dat trans zijn zelfs een ding was. Daardoor heb ik mezelf onderdrukt tot mijn vroege twintig en ben ik getraumatiseerd door een decade puberteit. Als ik toen had geweten wat het was, had ik niet zo geleden, en ik ben er zeker van dat ik mijn ouders had kunnen overtuigen me op puberteitsblokkers te zetten. —Ok_Delay1124, trans vrouw (MTF)

Niet elk trans verhaal is zo eenduidig. Een trans man die op zijn 11e of 12e blokkers kreeg, was er blij mee, maar zei ook dat hij geen spijt had van het deel van de vrouwelijke puberteit dat hij doormaakte:

Ik begrijp dit volkomen — ik "betreur" de vrouwelijke puberteit helemaal niet. Ik ging er niet helemaal doorheen, maar ik herinner me dat ik opgewonden was over borsten en zo, ik ben blij dat ik zo vroeg (ongeveer 11–12) hormoonblokkers kon krijgen. —MISOSOOUPE, trans man (FTM)

Waar de verhalen samenkomen en uiteengaan

VraagTrans verhalenVerhalen van gedetransitioneerden
Wat doen blokkers?Ze voorkomen onomkeerbare veranderingen van de verkeerde puberteit; ze kopen tijdZe stoppen ontwikkeling in een venster dat niet terugkomt; geen pauze
Is vroege behandeling een voordeel?Ja: eerder betekent minder lijden en betere lichamelijke resultaten laterVroege behandeling kwam voordat ze konden begrijpen wat er werd besloten, of andere oorzaken konden onderzoeken
Werden risico's uitgelegd?Vaak beschreven als veilig en omkeerbaarZeggen vaak dat hun werd verteld dat blokkers onschadelijk waren
En de "tijd om na te denken"?Tijd om identiteit te verkennen zonder lijdenDe tijd werd gebruikt om de volgende stap voor te bereiden, niet om die in vraag te stellen

Beide groepen beschrijven dezelfde behandeling, in sommige gevallen op dezelfde leeftijden, met tegenovergestelde uitkomsten. Beiden beschrijven de vroege adolescentie als een tijd waarin beslissingen onder druk moesten worden genomen. Het meningsverschil gaat over welke fout erger is: door een puberteit gaan die je niet wilde, of er een missen die je later graag had gehad. De Nederlandse studies kunnen dit niet beslechten, omdat ze nooit een groep volgden die geen blokkers kreeg en stopten rond 20 jaar.

Wat de Nederlandse clinici sindsdien hebben gezegd

Het Nederlandse team heeft zijn oorspronkelijke werk verdedigd en tegelijk op verschillende punten gewaarschuwd dat het niet kritiekloos op de huidige patiënten mag worden toegepast.

  • 2020: "Enige voorzichtigheid is gerechtvaardigd." In een commentaar in Pediatrics merkte Annelou de Vries op dat het oorspronkelijke protocol "een aanwezigheid van genderdysforie vanaf de vroege kindertijd" vereiste. Ze merkte op dat adolescenten met een postpuberale, in de adolescentie begonnen geschiedenis "nog niet deelnamen aan de vroege evaluatiestudies". Ze zei dat dit "de vraag oproept" of de positieve resultaten ook gelden voor adolescenten die zich nu "in overweldigend grote aantallen presenteren", inclusief ouderen "mogelijk zonder een geschiedenis in de kindertijd". Ze merkte op dat sommige casusgeschiedenissen later presenterende adolescenten beschrijven die uiteindelijk detransitioneren, en dat systematische studies naar stoppen na hormonen of chirurgie "momenteel ontbreken" (de Vries 2020).
  • 2021: "We weten niet of studies die we in het verleden hebben gedaan nog op deze tijd kunnen worden toegepast." Thomas Steensma van het Amsterdamse centrum zei tegen de Nederlandse krant Algemeen Dagblad dat "veel meer kinderen zich aanmelden, en ook een ander type", met drie keer zoveel als meisje geboren aanmeldingen als als jongen geboren. Hij zei dat er weinig onderzoek bestond naar blokkers en hormonen bij jongeren, "waarom het ook als experimenteel wordt gezien". Hij bekritiseerde ook klinieken in het buitenland omdat ze de Nederlandse behandelingen "blind" overnamen zonder hun eigen patiënten te onderzoeken (Engelse vertaling via Voorzij). Enkele maanden later zei hij tegen NRC dat er "geen bewijs" was voor een hype, en dat de nieuwere vrouwelijke patiënten niet meer of minder genderincongruent waren dan eerdere (NRC 2021).
  • 2022–2024: verdediging van de studies. De Vries verdedigde de bevindingen van 2011 en 2014 tegen critici (de Vries 2023), en het team blijft achter het protocol staan. Ze wijzen op hun tijdstrendgegevens, die geen verandering vonden in de intensiteit van dysforie of psychologisch functioneren bij Amsterdamse verwijzingen van 2000 tot 2016, afgezien van de verschuiving in sekseverhouding.

De twee posities kunnen naast elkaar bestaan: de Nederlandse clinici houden vol dat hun model werkt voor de patiënten voor wie het is ontworpen, en dat klinieken die de criteria versoepelden een apart probleem zijn. Sommige gedetransitioneerden lezen de waarschuwingen van de clinici als een erkenning dat het bewijs nooit mensen zoals zij omvatte.

De auteurs van de Nederlandse studies beginnen luid te zeggen dat het huidige alleen-bevestigende systeem niet door hun bevindingen wordt ondersteund vanwege de populatieverschillen, terwijl diezelfde studies bijna uitsluitend worden gebruikt om het te rechtvaardigen. —spare_eye, gedesisteerde vrouw

Recente Nederlandse follow-upgegevens

Voortzetting van hormonen: van der Loos et al. (2022)

De grootste recente Nederlandse studie koppelde de dossiers van de Amsterdamse kliniek aan het nationale voorschriftregister (van der Loos et al. 2022, Lancet Child & Adolescent Health).

  • Wie: 720 personen (69% als meisje geboren) die vóór hun 18e met blokkers begonnen en daarna hormonen van het andere geslacht toevoegden.
  • Bevinding: Eind 2018 had 704 (98%) een voorschrift voor hormonen van het andere geslacht; 16 niet.
  • Leeftijden: De mediane leeftijd bij de start van blokkers was 14,1 voor als jongen geboren en 16,0 voor als meisje geboren personen. Aan het einde van de follow-up was de mediane leeftijd slechts ongeveer 20 en 19.
  • Geen voorspellers: Leeftijd, puberteitsstadium, jaar van eerste bezoek en verwijdering van de gonaden voorspelden stoppen niet.

De auteurs noemden het resultaat geruststellend. De beperkingen zijn aanzienlijk:

  • Een voorschrift is geen maat voor voordeel. De studie telde een verzekerd voorschrift op één datum. Ze mat niet of mensen de medicijnen innamen, of hun welzijn, tevredenheid of spijt.
  • De follow-up was kort. In het Amsterdamse volwassenencohort verscheen spijt gemiddeld ongeveer 11 jaar na de start van hormonen, met een bereik van ongeveer 4 tot 22 jaar (Wiepjes et al. 2018). De meeste deelnemers aan de studie van 2022 hadden dat punt niet bereikt.
  • Gonadectomie dwingt voortzetting af. Mensen wier eierstokken of testikels zijn verwijderd, hebben levenslang een geslachtshormoon nodig om hun botten te beschermen. Een voortgezet voorschrift toont niet dat ze hun transitie nog steeds steunen.
  • Alleen wie hormonen bereikte werd geteld. Iedereen die na alleen blokkers stopte, werd uitgesloten.
  • Andere gegevens verschillen. Een Amerikaanse studie van militaire gezondheidsdossiers vond dat ongeveer 3 op de 10 binnen vier jaar met hormonen stopten (Roberts et al. 2022).

Sommige transcommentatoren citeren hoge voortzettingscijfers als bewijs dat adolescenten die met behandeling beginnen zelden van gedachten veranderen. Gedetransitioneerden die de studie bespraken toen ze uitkwam, vroegen wat de 98% eigenlijk mat:

Volgens mij zou het grootste probleem de reden voor voortzetting zijn. Zetten deelnemers de behandeling voort uit tevredenheid of omdat ze het gevoel hadden dat ze moesten doorgaan vanwege ontwikkelings-, sociale of medische problemen? —OnceBitten8240, gedetransitioneerde vrouw

Stoppen met blokkers

Nederlandse studies rapporteren dat zeer weinig adolescenten de blokkers stoppen:

  • 1,4% van degenen die in het 20-jarige Amsterdamse overzicht met blokkers begonnen, stopte, meestal omdat hun dysforie was verdwenen (van der Loos et al. 2023, J Sex Med).
  • 3,5% (5 van 143) in Leiden stopte omdat ze geen gendertreatment meer wilden. Hun redenen waren onder meer zich non-binair voelen, verliefd worden, en familie- of persoonlijke problemen (Brik et al. 2020).

De Leidse auteurs zelf schreven dat de hoge voortgang naar hormonen zou kunnen wijzen op toelatingscriteria die adolescenten selecteren die zeer waarschijnlijk doorgaan, en dat hun studie niet kon aantonen of de blokkers zelf het aanhouden waarschijnlijker maken.

Andere Nederlandse uitkomststudies

Andere Amsterdamse follow-ups vonden dat de botdichtheid van de wervelkolom bij als jongen geboren personen na ongeveer 12 jaar hormonen nog steeds onder hun niveau van vóór de behandeling voor de leeftijd lag (van der Loos et al. 2023); dat geen van 29 trans vrouwen die in de vroege puberteit werden geblokkeerd bij chirurgie rijpe zaadcellen had (de Nie et al. 2022); en dat spijt bij volwassenen na gonadectomie 0,3–0,6% was, alleen geteld als hervatten van hormonen van het geboortegeslacht, waarbij 36% van de patiënten niet meer kwam (Wiepjes et al. 2018). Deze worden behandeld op Puberteitsblokkers, Vruchtbaarheid en Transitiespijt.

De herziening door de Nederlandse Gezondheidsraad (2026)

Na twee moties in het Nederlandse parlement vroeg de minister van Volksgezondheid de Gezondheidsraad om de jeugdgenderzorg te herzien. Het advies, gepubliceerd op 30 juni 2026, omvat blokkers en hormonen van het andere geslacht voor onder-18-jarigen maar niet chirurgie (Gezondheidsraad 2026). De belangrijkste conclusies:

  • De Nederlandse jeugdgenderzorg is "zorgvuldig georganiseerd", met een uitgebreide verkennende fase, en past in het Nederlandse juridische kader.
  • De behandelingen bereiken hun beoogde lichamelijke effecten. Er zijn "aanwijzingen voor enige verbetering" in mentale uitkomsten, en de huidige gegevens over ongewenste effecten zijn geen reden tot zorg.
  • Effecten op cognitie en vruchtbaarheid zijn onvoldoende onderzocht, en langetermijngegevens ontbreken.
  • Nederlandse studies tonen dat 0% tot 3,5% hormonen stopt die ze als minderjarige begonnen, en vonden geen spijt. Maar het aantal mensen met spijt "kan niet goed worden vastgesteld" door korte follow-up en "aanzienlijke uitval" in de studies. De raad zag ook tekenen dat sommigen die stoppen of spijt hebben het niet aan hun zorgverleners vertellen.
  • Internationale praktijk die verwijst naar het Nederlandse protocol "is niet altijd in lijn" met het huidige Nederlandse model, en het is onduidelijk of andere landen genoeg aandacht schonken aan verkenning en psychologische steun.

De raad adviseerde niet de organisatie van de zorg te veranderen, met de redenering dat niets doen ook de geestelijke gezondheid kan schaden. Hij adviseerde meer verkenning van gendervragen in de huisartsenpraktijk en reguliere geestelijke gezondheidszorg, duidelijkere regels over diagnose en over het beoordelen van de wilsbekwaamheid van een jongere om in te stemmen, multicenterstudies met follow-up "tot diep in de volwassenheid" in steekproeven die recente verwijzingen weerspiegelen, en nationale gestandaardiseerde monitoring, deels om stoppen, spijt en detransitie te volgen. Hij adviseerde ook onderzoek naar de ervaringen en zorgbehoeften van mensen die stoppen of spijt hebben, ook buiten de gespecialiseerde gendercentra. De Nederlandse regering aanvaardde het advies in oktober 2026 (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport 2026).

Nederland heeft dus een andere weg gekozen dan Engeland, Zweden en Finland, die blokkers beperkten na hun eigen evidence reviews (zie Evidence reviews). De tekst van de Nederlandse raad zelf aanvaardt veel van de hiaten die critici aanwezen: geen langetermijngegevens, onbekende spijtpercentages, aanzienlijke uitval, en patiënten die de zorg verlaten zonder te worden geteld.

Gedetransitioneerden die voor hulp terugkeerden naar Nederlandse klinieken, beschrijven een systeem dat hen niet had verwacht:

Ik nam contact op met een genderterapeut en moest haar uitleggen waarom ik spijt had van mijn transitie. Gelukkig was de vrouw die mijn therapeut was echt een lieve vrouw, maar het was heel duidelijk dat ze geen idee had dat spijt een ding was. Ze vertelde me dat minder dan 1% spijt had, dus blijkbaar was ik een zeer interessant geval voor haar. —MoonKitten7, gedetransitioneerde vrouw

Wat dit betekent

  • Baanbrekend, maar beperkt. De Nederlandse studies waren de eerste prospectieve gegevens over puberteitsonderdrukking bij dysforie. Ze waren ook klein, ongecontroleerd, uit één kliniek en stopten rond 20 jaar. Hun kopbevindingen zijn betwist op controleerbare gronden: een gewijzigde vragenlijst, winst die niet van therapie en rijping kan worden gescheiden, en een uiteindelijke steekproef die degenen uitsloot die het traject niet konden afmaken, inclusief een patiënte die overleed.
  • De enige nauwe replicatie mislukte. De Britse studie met vergelijkbare criteria vond geen psychologische verbetering, en een heranalyse vond dat een aanzienlijke minderheid verslechterde.
  • De criteria deden ertoe, en werden geschrapt. Het protocol was ontworpen voor vroeg beginnende, psychologisch stabiele, goed ondersteunde adolescenten. De patiënten die de stijging van verwijzingen na 2012 aandreven, voldeden vaak aan geen van deze criteria, en veel klinieken behandelden hen toch. De Nederlandse clinici, de Cass Review en de Nederlandse Gezondheidsraad hebben allemaal opgeroepen tot onderzoek naar deze nieuwere groep.
  • Voortzetting is niet hetzelfde als voordeel. Recente Nederlandse gegevens tonen dat bijna iedereen die blokkers begint doorgaat naar hormonen, en bijna allen rond hun 20e nog hormonen voorgeschreven krijgen. Dat toont niet dat ze beter af zijn, en vangt latere spijt of degenen die de zorg verlieten niet.
  • Wat onbekend is. Geen studie heeft patiënten van het Nederlandse protocol tot middelbare leeftijd gevolgd voor geestelijke gezondheid, seksuele functie, vruchtbaarheid, botbreuken of detransitie. Geen studie heeft hen vergeleken met vergelijkbare adolescenten die geen blokkers kregen.

Gerelateerde pagina's

Referenties
  • Abbruzzese, E., Levine, S. B. & Mason, J. W. (2023). The Myth of "Reliable Research" in Pediatric Gender Medicine: A critical evaluation of the Dutch Studies—and research that has followed. Journal of Sex & Marital Therapy, 49(6). bron.
  • Biggs, M. (2020). Gender Dysphoria and Psychological Functioning in Adolescents Treated with GnRHa: Comparing Dutch and English Prospective Studies. Archives of Sexual Behavior, 49(7), 2231–2236. bron.
  • Biggs, M. (2023). The Dutch Protocol for Juvenile Transsexuals: Origins and Evidence. Journal of Sex & Marital Therapy, 49(4), 348–368. bron.
  • Brik, T. et al. (2020). Trajectories of Adolescents Treated with Gonadotropin-Releasing Hormone Analogues for Gender Dysphoria. Archives of Sexual Behavior. studiepagina, bron.
  • Carmichael, P. et al. (2021). Short-term outcomes of pubertal suppression in a selected cohort of 12 to 15 year old young people with persistent gender dysphoria in the UK. PLOS ONE. studiepagina, bron.
  • Cass, H. (2024). Independent review of gender identity services for children and young people: Final report. studiepagina, bron.
  • Cohen-Kettenis, P. T. & van Goozen, S. H. M. (1998). Pubertal delay as an aid in diagnosis and treatment of a transsexual adolescent. European Child & Adolescent Psychiatry, 7, 246–248. bron.
  • Cohen-Kettenis, P. T., Delemarre-van de Waal, H. A. & Gooren, L. J. G. (2008). The treatment of adolescent transsexuals: changing insights. Journal of Sexual Medicine, 5(8), 1892–1897. bron.
  • Coleman, E. et al. (2022). Standards of Care for the Health of Transgender and Gender Diverse People, Version 8. International Journal of Transgender Health. studiepagina, bron.
  • de Nie, I. et al. (2022). Histological study on the influence of puberty suppression and hormonal treatment on developing germ cells in transgender women. Human Reproduction. studiepagina, bron.
  • de Vries, A. L. C. et al. (2011). Puberty suppression in adolescents with gender identity disorder: a prospective follow-up study. Journal of Sexual Medicine. studiepagina, bron.
  • de Vries, A. L. C., McGuire, J. K., Steensma, T. D., Wagenaar, E. C. F., Doreleijers, T. A. H. & Cohen-Kettenis, P. T. (2014). Young adult psychological outcome after puberty suppression and gender reassignment. Pediatrics, 134(4), 696–704. bron.
  • de Vries, A. L. C. (2020). Challenges in Timing Puberty Suppression for Gender-Nonconforming Adolescents. Pediatrics, 146(4), e2020010611. bron.
  • de Vries, A. L. C. (2023). Ensuring Care for Transgender Adolescents Who Need It: Response to 'Reconsidering Informed Consent for Trans-Identified Children, Adolescents and Young Adults'. Journal of Sex & Marital Therapy, 49(1), 108–114. bron.
  • Delemarre-van de Waal, H. A. & Cohen-Kettenis, P. T. (2006). Clinical management of gender identity disorder in adolescents: a protocol on psychological and paediatric endocrinology aspects. European Journal of Endocrinology, 155(Suppl 1), S131–S137. bron.
  • Gezondheidsraad (Health Council of the Netherlands) (2026). Transgenderzorg voor jongeren (Transgender care for young people). Publication 2026/12. bron.
  • Ministry of Health, Welfare and Sport (2026). Beleidsreactie op advies Transgenderzorg voor jongeren (Government response to the Health Council advice). bron.
  • Gooren, L. & Delemarre-van de Waal, H. (1996). The feasibility of endocrine interventions in juvenile transsexuals. Journal of Psychology & Human Sexuality, 8(4), 69–74. bron.
  • Hembree, W. C. et al. (2017). Endocrine Treatment of Gender-Dysphoric/Gender-Incongruent Persons: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. studiepagina, bron.
  • Kaltiala-Heino, R. et al. (2015). Two years of gender identity service for minors: overrepresentation of natal girls with severe problems in adolescent development. Child and Adolescent Psychiatry and Mental Health. studiepagina, bron.
  • McPherson, S. & Freedman, D. E. P. (2024). Psychological Outcomes of 12–15-Year-Olds with Gender Dysphoria Receiving Pubertal Suppression in the UK: Assessing Reliable and Clinically Significant Change. Journal of Sex & Marital Therapy, 50(3), 315–325. bron.
  • National Institute for Health and Care Excellence (2020). Evidence review: Gonadotrophin releasing hormone analogues for children and adolescents with gender dysphoria. bron.
  • Negenborn, V. L. et al. (2017). Lethal Necrotizing Cellulitis Caused by ESBL-Producing E. Coli after Laparoscopic Intestinal Vaginoplasty. Journal of Pediatric and Adolescent Gynecology, 30(1). bron.
  • NRC (2021). Zijn de zorgen over transjongeren bij de genderpoli terecht? (interview with Thomas Steensma). bron.
  • Olson-Kennedy, J. et al. (2025). Mental and Emotional Health of Youth after 24 months of Gender-Affirming Medical Care Initiated with Pubertal Suppression. medRxiv (preprint). studiepagina, bron.
  • Roberts, C. M. et al. (2022). Continuation of Gender-affirming Hormones Among Transgender Adolescents and Adults. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. studiepagina, bron.
  • Teteleptal, B. (2021). Interview with Thomas Steensma, Algemeen Dagblad, 27 February 2021 (English translation by Voorzij). bron.
  • van der Loos, M. A. T. C. et al. (2022). Continuation of gender-affirming hormones in transgender people starting puberty suppression in adolescence: a cohort study in the Netherlands. Lancet Child & Adolescent Health. studiepagina, bron.
  • van der Loos, M. A. T. C. et al. (2023). Children and adolescents in the Amsterdam Cohort of Gender Dysphoria: trends in diagnostic- and treatment trajectories during the first 20 years of the Dutch Protocol. Journal of Sexual Medicine, 20(3), 398–409. bron.
  • van der Loos, M. A. T. C. et al. (2023). Bone Mineral Density in Transgender Adolescents Treated With Puberty Suppression and Subsequent Gender-Affirming Hormones. JAMA Pediatrics. studiepagina, bron.
  • van der Loos, M. A. T. C. (2024). The Dutch Protocol: Coming of Age (doctoral thesis, Vrije Universiteit Amsterdam). bron.
  • Wiepjes, C. M. et al. (2018). The Amsterdam Cohort of Gender Dysphoria Study (1972–2015): Trends in Prevalence, Treatment, and Regrets. Journal of Sexual Medicine. studiepagina, bron.

Laatst bijgewerkt: · 1 weergave

Stel een artikel of verbetering voor

Zie je iets wat ontbreekt, onduidelijk of onjuist is op deze pagina, of heb je een idee voor een gerelateerd artikel? Laat het ons weten, dan kijken we ernaar.

Alleen als je een reactie wilt

Gerelateerde pagina's: