Co twierdzi typologia

Typologia Raya Blancharda to klasyfikacja transseksualizmu z mężczyzny w kobietę (MtF) opracowana przez kanadyjskiego seksuologa Raya Blancharda w Clarke Institute (obecnie Centre for Addiction and Mental Health, CAMH) w Toronto w latach 80. i 90. XX wieku. Zakłada ona, że mężczyźni pragnący żyć jako kobiety dzielą się dokładnie na dwa typy, rozróżniane ze względu na orientację seksualną względem płci przy urodzeniu:

• Transseksualiści homoseksualni (HSTS): pociąga ich wyłącznie mężczyźni, od dzieciństwa wyraźnie kobiecy, przechodzą tranzycję młodo. W tej typologii „homoseksualny” odnosi się do pociągu do tej samej płci względem płci przy urodzeniu, a nie do tożsamości płciowej.
• Transseksualiści autogynefiliczni (AGP): pociągają ich kobiety, są biseksualni lub aseksualni; mówi się, że ich pragnienie tranzycji wynika z autogynefilii — podniecenia na myśl o sobie jako kobiecie lub na obraz siebie jako kobiety.

Głównym twierdzeniem Blancharda jest to, że te dwie grupy są etiologicznie odmienne — czyli mają różne przyczyny, a nie tylko różne przejawy. Pisał, że autogynefilia jest „zawsze (lub prawie zawsze)” obecna u niehomoseksualnych MtF i nieobecna u homoseksualnych (Moser 2010).

Typologia nigdy nie została formalnie przyjęta jako system diagnostyczny. DSM-5 (podręcznik diagnostyczny American Psychiatric Association) ją odrzucił, wymieniając „autogynefilię” jedynie jako specyfikator zaburzenia transwestycyjnego, a nie jako wyjaśnienie dysforii płciowej.

Pochodzenie i rozwój

Blanchard nie wymyślił idei dwóch typów od zera. W 1982 roku Kurt Freund i współpracownicy argumentowali, że istnieją dwa różne typy kobiet trans: jeden związany z kobiecością w dzieciństwie i pociągiem do mężczyzn, drugi z fetyszyzmem i pociągiem do kobiet. Blanchard sformalizował to w typologię w kilku pracach (1985, 1988, 1989), opierając się na danych klinicznych ponad 200 pacjentów MtF w klinice w Toronto.

Jego badanie z 1989 roku obejmujące 212 transseksualistów MtF podzieliło badanych na cztery grupy według orientacji — homoseksualną, heteroseksualną, biseksualną i analoerotyczną (bez pociągu seksualnego do innych) — i wykazało, że wszystkie trzy niehomoseksualne grupy zgłaszały istotnie większe podniecenie fantazjami przekraczającymi płeć niż grupa homoseksualna. Wywnioskował, że trzy niehomoseksualne grupy były wariantami jednego stanu podstawowego: autogynefilicznej dysforii płciowej.

Książka J. Michaela Baileya z 2003 roku, The Man Who Would Be Queen, spopularyzowała typologię wśród szerokiej publiczności i dodała argument, że sami transseksualiści HSTS są fetyszystyczni — fetyszyzują heteroseksualnych mężczyzn — więc sam fetyszyzm nie może służyć do delegitymizacji tranzycji AGP.

Porównanie dwóch typów

W torontońskich próbach Blancharda przypadki homoseksualne stanowiły około 25–30% zgłoszeń do kliniki; niehomoseksualna większość była przy pierwszym zgłoszeniu starsza o około 9–15 lat.

Dowody przytaczane na poparcie

• Dane kliniczne Blancharda wykazały silną korelację statystyczną między orientacją niehomoseksualną a samodzielnie zgłaszanym pobudzeniem autogynefilicznym. W jego próbie z 1989 r. 73% osób gynekofilnych (pociąganych przez kobiety), biseksualnych i aseksualnych zgłaszało pobudzenie seksualne przy noszeniu ubrań płci przeciwnej, wobec 15% osób androfilnych (pociąganych przez mężczyzn).
• Nuttbrock i in. (2010), badając 571 osób MtF w Nowym Jorku, stwierdzili transwestytyczny fetyszyzm w ciągu życia u 23% osób homoseksualnych wobec 82% heteroseksualnych i 68% biseksualnych — duże, choć nie deterministyczne, różnice zgodne z typologią.
• Neuroobrazowanie: niektóre badania metodą obrazowania rezonansem magnetycznym (MRI) wskazują, że androfilne i gynekofilne kobiety trans mają odmienne fenotypy mózgu. Rametti i in. (2010) stwierdzili, że mózgi homoseksualnych osób MtF plasują się między normami męskimi a żeńskimi; Savic i Arver (2010) nie znaleźli struktur atypowych pod względem płci u heteroseksualnych osób MtF. Przegląd z 2016 r. wezwał do większej liczby niezależnych badań przed wyciągnięciem stanowczych wniosków.
• Efekt kolejności urodzenia braci: dobrze udokumentowane ustalenie, że mężczyźni mający więcej starszych braci częściej są homoseksualni, występuje u homoseksualnych transseksualistów, ale nie u osób autogynefilicznych — co jest zgodne z tym, że HSTS jest podzbiorem homoseksualizmu męskiego.

Krytyka

Typologia jest przedmiotem sporu w recenzowanej literaturze i jest odrzucana przez większość klinicystów pracujących dziś z pacjentami trans.

• Charles Moser (2010) opublikował pierwszą recenzowaną krytykę, nie znajdując istotnej różnicy między „autogynefilicznymi" a „homoseksualnymi" transseksualistami pod względem dysforii płciowej, i twierdząc, że autogynefilia nie jest predykcyjna dla zachowania, historii ani motywacji kobiet trans. Zauważa, że same dane Blancharda pokazały, iż ~15% „homoseksualnych" transseksualistów zgłaszało fetyszyzm wobec płci przeciwnej, a inne badania wykazały, że 10–27% „niehomoseksualnych" kobiet trans nigdy nie zgłaszało pobudzenia AGP.
• Nieobalalność. Jeśli mężczyzna zgłasza pobudzenie AGP, potwierdza to teorię. Jeśli temu zaprzecza, Blanchard wyjaśnia to jako „umotywowane zaprzeczenie". Każdy wynik potwierdza teorię — co oznacza, że w ścisłym sensie nie jest ona obalalna (transpisarka i biolożka Julia Serano, 2010).
• Kontrargument „kobiety cis też są AGP". Moser (2009) stwierdził, że 93% kobiet urodzonych jako kobiety zgłaszało pewne pobudzenie przy „byciu kobietą", a Veale i in. (2008) stwierdzili, że 52% kobiet biologicznych uzyskało 6+ punktów w Skali Autogynefilii Podstawowej. Społeczności trans cytują to jako dowód, że AGP to normalna kobieca seksualność. To błąd kategorialny: pobudzenie podczas bycia kobietą nie jest pobudzeniem poprzez stawanie się kobietą. Ustalenie to jednak rzeczywiście pokazuje, że skale AGP są niedbałe — pytają o zwykłe doświadczenia (wybór ubrań, poczucie atrakcyjności) i zawyżają wyniki.
• Nie dają się czysto rozdzielić według orientacji. Veale i in. stwierdzili, że transseksualiści zaklasyfikowani jako AGP zgłaszali większą atrakcyjność do mężczyzn, a nie mniejszą — w sprzeczności z teorią. Sama grupa homoseksualna Blancharda obejmowała mniejszość z historią fetyszystyczną.
• Mieszanie populacji. Badania często mieszają erotycznych crossdresserów (którzy w większości nie przechodzą tranzycji) z pacjentami z dysforią płciową dążącymi do tranzycji.
• Typologia nie przewiduje wyników. Nie przewiduje, kto detranzycjonuje, kto będzie żałować tranzycji ani kto będzie zadowolony — co ogranicza jej użyteczność kliniczną.

Co mówią detranzycjoniści

Detranzycjoniści podchodzą do tej typologii z perspektywy własnego doświadczenia, a ich opinie nie są jednorodne. Powracającym motywem jest to, że typologia wychwytuje coś prawdziwego, ale jest zbyt gruba, by stanowić pełne wyjaśnienie.

• Opisuje wzorce, nie ludzi. "Blanchard badał jedynie dwie podstawowe przyczyny tranzycji u mężczyzn i zrobił to całkiem dobrze. Oczywiście istnieją inne przyczyny — to nie tylko fetysz (w AGP) i nie tylko homoseksualizm (w HSTS)" (portaux, zrezygnował).
• Kategorie nakładają się w praktyce. "Spotkasz przypadki HSTS i przypadki AGP, ale znajdziesz mnóstwo mężczyzn, którzy podpadają pod oba... Jest biseksualny, rozpaczliwie chce spać z heteroseksualnymi mężczyznami, ma zinternalizowaną homofobię, ma historię wykorzystywania seksualnego... i podnieca go pornografia feminizacji/sissy w stylu AGP. Większość ludzi prawdopodobnie powiedziałaby, że jest HSTS... Ale jest jednym i drugim" (merpderpderp1, zrezygnowała kobieta).
• Tworzy hierarchię, która szkodzi wszystkim. "Daje ludziom wrażenie, że HSTS to 'prawdziwi' transseksualiści, podczas gdy AGP to 'fałszywi' zboczeńcy... J Michael Bailey twierdzi, że AGP są fetyszystyczne, ale nie bardziej fetyszystyczne niż transseksualiści HSTS, ponieważ transseksualiści HSTS fetyszyzują heteroseksualnych mężczyzn" (Traditional-You-4583, zrezygnował).
• Może nie opisywać obecnej kohorty. "Teoria Blancharda dotycząca mężczyzn przechodzących tranzycję może być prawdziwa dla tych z dawnych czasów, ale większość młodszych mężczyzn (de)tranzycyjnych, z którymi rozmawiałem, tak naprawdę do niej nie pasuje" (Bananawarrior2, mężczyzna detrans). Inny zauważa: "Nie jestem pewien, czy typologia Blancharda wyjaśnia ogromny wzrost populacji trans w ostatniej dekadzie" (Inner_Elderberry_457, zrezygnował mężczyzna).
• Żaden z typów nie jest 'prawdziwym trans'. "HSTS i AGP nie są ani jednymi, ani drugimi 'prawdziwymi transseksualistami'... żaden z nich nie jest 'prawdziwym transseksualistą'. Każdy, kto przechodzi tranzycję, jest trans. Nikt nie jest bardziej trans niż drugi" (portaux, zrezygnował).

Rozszerzenia: kobiety i żeński odpowiednik

Typologia Blancharda została zbudowana wyłącznie na mężczyznach. Wyraźnie zaprzeczył istnieniu żeńskiego odpowiednika, mówiąc o specyfikatorze autoandrofilii, który zaproponował do DSM-5: "Zaproponowałem go po prostu po to, by nie zostać oskarżonym o seksizm [...] Nie sądzę, by to zjawisko w ogóle istniało" (Blanchard, 2018).

Mimo to kobiety detranzycyjne opisują dokładnie ten wzorzec, który nazywa ten termin — podniecenie na myśl o sobie jako mężczyźnie. Pełną analizę znajdziesz na stronie o autoandrofilii. W 2025 roku Phil Illy opublikował pierwszą recenzowaną pracę o autoandrofilii u kobiet w Archives of Sexual Behavior, argumentując, że jest analogiczna do męskiej autogynefilii i istotnym czynnikiem tranzycji z kobiety w mężczyznę (FTM).

Niektórzy autorzy zaproponowali model dwóch typów także dla kobiet: androfilni transpłciowi mężczyźni (pociągani przez mężczyzn, dziewczęco-chłopięce dzieciństwo) wobec autoandrofilnych transpłciowych mężczyzn (pociągani przez kobiety lub których pociąg do mężczyzn jest 'meta-pociągiem' — pragnieniem bycia mężczyzną z mężczyzną). To rozszerzenie jest znacznie słabiej ugruntowane niż męska typologia Blancharda i prawie nie ma za sobą danych klinicznych.

Analiza: co można wywnioskować

1. Typologia opisuje realne wzorce. Związek między niehomoseksualną orientacją a erotycznym pobudzeniem przekraczającym płeć u mężczyzn powtarza się w badaniach. Zaprzeczanie temu wymaga odrzucenia zarówno danych klinicznych, jak i świadectw osób, które dokonały detranzycji.

2. Mocna teoria jest niedookreślona. Twierdzenie, że AGP powoduje wszelkie nieandrofiliczne przejście z mężczyzny w kobietę, nie występuje u kobiet i tworzy dwa wyraźne typy, jest sprzeczne z wyjątkami w samych danych Blancharda i z niefalsyfikowalnością hipotezy „zaprzeczenia".

3. To typologia tylko mężczyzn. Blanchard nigdy nie badał kobiet i wyparł się żeńskiego odpowiednika. Każde zastosowanie do trans mężczyzn jest rozszerzeniem innych autorów, a nie częścią teorii Blancharda.

4. Nie przewiduje wyników. Typologia nie mówi, kto dokona detranzycji, kto będzie żałował, ani kto będzie zadowolony. Klasyfikuje motywacje, a nie wyniki.

5. Problem hierarchii. Typologia jest często używana do sortowania trans kobiet na „prawdziwe" (HSTS) i „fałszywe" (AGP) — użycie, którego sam Blanchard nie popierał i które szkodzi obu grupom. Jak zauważają osoby, które dokonały detranzycji, żaden z typów nie jest bardziej „naprawdę trans" od drugiego, a oba mogą skończyć się żalem z powodu przejścia.

6. Czego potrzeba. Badań, które oddzielają transwestytów od osób poszukujących przejścia, stosują właściwe żeńskie grupy kontrolne, śledzą pacjentów długoterminowo i pytają o motywację seksualną bez zawstydzania. Temat jest politycznie toksyczny w obu kierunkach: przestrzenie trans go tłumią, a niektóre przestrzenie krytyczne wobec płci czynią z niego broń. Żadne z nich nie pomaga ludziom, którzy naprawdę z tym żyją.

Przypisy

• Blanchard, R. (1985). Typology of male-to-female transsexualism. Archives of Sexual Behavior, 14, 247–261. PubMed
• Blanchard, R. (1989). The concept of autogynephilia and the typology of male gender dysphoria. Journal of Nervous and Mental Disease, 177, 616–623. PubMed
• Nuttbrock, L., et al. (2010). A further assessment of Blanchard's typology of homosexual versus non-homosexual or autogynephilic gender dysphoria. Archives of Sexual Behavior, 39(2). źródło
• Moser, C. (2010). Blanchard's Autogynephilia Theory: A Critique. Journal of Homosexuality. źródło
• Moser, C. (2009). Autogynephilia in women. Journal of Homosexuality (cited in Moser 2010).
• Veale, J. F., Clarke, D. E., & Lomax, T. C. (2008). Sexuality of male-to-female transsexuals. Archives of Sexual Behavior.
• Serano, J. (2010). Autogynephilia, Ad Hoc Hypotheses, and Handwaving. źródło
• Lawrence, A. A. (2013). Men Trapped in Men's Bodies: Narratives of Autogynephilic Transsexualism. Springer.
• Bailey, J. M. (2003). The Man Who Would Be Queen. Joseph Henry Press.
• Illy, P. (2025). Female Autoandrophilia. Archives of Sexual Behavior, 54(8), 3005–3021. źródło