Przegląd

Tajlandia jest często przywoływana jako dowód, że „osoby trans zawsze istniały i były akceptowane“. Jej kathoey (mężczyźni żyjący w kobiecej roli; zob. poniżej) są bardzo widoczni, Bangkok jest najbardziej znanym na świecie ośrodkiem operacji zmiany płci, a kultura tajska bywa opisywana jako wyjątkowo tolerancyjna. Rzeczywistość jest bardziej złożona i ciekawsza. Tożsamość kathoey wyrosła z mocno upłciowionego, patriarchalnego społeczeństwa. Wyjaśnia się ją poprzez buddyjskie idee karmy i odnosi się znacznie bardziej do mężczyzn niż do kobiet. Tajlandia wciąż nie pozwala nikomu zmienić płci prawnej. A duża część jej przemysłu chirurgicznego obsługuje raczej cudzoziemców niż Tajów.

Ta strona omawia historię i terminologię kathoey, buddyjskie ramy, asymetrię między kathoey a kobietami męskimi (toms), ekonomię chirurgii i hormonów oraz sytuację prawną Tajlandii. Jest częścią sekcji kultury trzeciej płci, obok hidźry z Indii, Iranu i kultur Pacyfiku.

Co znaczy „kathoey“

kathoey (กะเทย) to tajskie słowo. Według historyka Petera Jacksona pierwotnie określało osoby interseksualne (Jackson 1997). Później stało się bardzo szerokim terminem na każdego mężczyznę, który łamał oczekiwania roli męskiej, w tym mężczyzn homoseksualnych i zniewieściałych, a obecnie najczęściej odnosi się do mężczyzn żyjących jak kobiety (Winter 2006). Jackson definiuje współczesny termin szeroko, obejmując nim „osoby hermafrodytyczne, a także mężczyzn zniewieściałych, transwestyckich lub transseksualnych“ (cyt. za Ng 2012).

Etykieta jest płynna. Może obejmować:

• zniewieściałych mężczyzn homoseksualnych, którzy nie próbują uchodzić za kobiety;
• mężczyzn, którzy przebierają się i przyjmują hormony, ale zachowują narządy płciowe;
• mężczyzn, którzy przeszli pełną operację i żyją całkowicie jak kobiety.

Istnieje kilka powiązanych terminów. Phet thi sam oznacza „trzecią płeć“. Sao praphet song lub phuying praphet song oznacza „drugi rodzaj kobiety“. W ostatnich dziesięcioleciach wielu przyjęło zachodni termin „kobieta transpłciowa“. Samookreślenie się zmienia. Badanie 195 tajskich kobiet transpłciowych wykazało, że większość nazywała siebie po prostu phuying („kobiety“), mniejszość używała „drugiego rodzaju kobiety“, a bardzo niewiele nazywało siebie kathoey (Winter 2006). Nie jest więc ścisłe twierdzenie, że kathoey „nie twierdzą, że są kobietami“. Tradycyjny model trzeciej kategorii i nowszy zachodni model „kobiety trans“ istnieją teraz obok siebie, czasem niespokojnie. Pewna kobieta trans na r/MtF opisuje tę mieszankę:

Wiele osób lubi wskazywać na Tajlandię jako na rodzaj raju trans, podczas gdy w rzeczywistości przez większość czasu jest to zamęt zderzających się paradygmatów. —ItsMeganNow, kobieta trans (MTF)

Angielskie słowo „ladyboy“ upowszechniło się w epoce wojny wietnamskiej, gdy zachodni żołnierze przebywali na przepustkach w Tajlandii. Niektórzy Tajowie uważają je za obraźliwe, inni używają go wobec siebie.

Buddyzm i karma

Ponad 90% Tajlandczyków to buddyści therawady, a religia kształtuje sposób rozumienia kathoey. Pisma palijskie wyróżniają cztery typy płci/rodzaju: mężczyzna, kobieta, ubhatobyanjanaka (w przybliżeniu interseksualny) i paṇḍaka (w przybliżeniu zniewieściali lub „ułomni" mężczyźni). Tajskie tłumaczenie kodeksu monastycznego oddaje paṇḍaka jako „kathoey, mężczyznę kastrowanego lub eunucha" (Jackson, Thai Buddhist tradition). Kodeks monastyczny wyklucza paṇḍaka z ordynacji, a w tajskiej praktyce stosowano to wobec kathoey (Gender-diverse spirit mediums, 2025).

Powszechne wyjaśnienie to karma. Urodzenie się jako kathoey jest często postrzegane jako skutek niewłaściwego postępowania seksualnego w poprzednim życiu, na przykład cudzołóstwa lub bycia „łamaczem serc". Uważa się, że w tym życiu kathoey spłaca ten dług, często przez miłość nieodwzajemnioną. Ta interpretacja ma dwie strony:

• Zmniejsza wrogość. Jeśli ktoś nie wybrał swojego stanu, nie ma czego karać. Tajlandczyków zachęca się do okazywania współczucia i tolerancji.
• Wpaja poczucie niższości. Nad kathoey ubolewa się jako nad kimś, kto spłaca dawne grzechy, nie szanuje się jej jako równej. Tajski krytyk filmowy ujął to tak: „Już widzisz osoby queer jako niżej od siebie, jeśli postrzegasz je jako osoby z przypisaną karmą, które muszą zostać ukarane za dawne grzechy" (BK Magazine).

Znane określenie Petera Jacksona na tajskie postawy to „tolerancyjni, ale nieakceptujący". Kathoey są widoczne i rzadko atakowane, ale często się z nich śmieją, trzyma się je z dala od szanowanych zawodów i traktuje jak komiczne postacie w mediach (Ng 2012).

Kathoey mają jedną tradycyjną drogę do szacunku: mediumizm duchowy. W północnej Tajlandii badacze szacują, że ponad połowa mediów duchowych to obecnie mężczyźni o zróżnicowanej tożsamości płciowej, z których większość pociągają mężczyźni. Mediumizm daje im status duchowy, którego zwykłe życie społeczne często im odmawia (Gender-diverse spirit mediums, 2025).

Asymetria: kathoey i tom

Tajlandia ma ugruntowaną, widoczną kategorię dla zniewieściałych mężczyzn. Nie ma jednak żadnej równoważnej kategorii trzeciej płci dla męskich kobiet. Męskie kobiety istnieją i mają własną etykietę: tom (od „tomboy"). Ich kobiece partnerki nazywa się dee (od „lady"). Ale tomy są na ogół rozumiane jako rodzaj lesbijki lub „kobiety-mężczyzny", a nie jako odrębna trzecia płeć z własną historią, znaczeniem religijnym, konkursami piękności czy przemysłem chirurgicznym (Sinnott 1999).

Etnografia Megan Sinnott opisuje tłumacza w Bangkoku, który „lesbians" przekłada jako phu-chai, „mężczyźni". W głównym nurcie tajskiego myślenia kobieta pragnąca kobiet jest po prostu rozumiana jako męska (Sinnott 2004). Tomy mają własną tożsamość, ale jest ona mniej zinstytucjonalizowana niż tożsamość kathoey. Przejście medyczne jest u nich również znacznie rzadsze. Chokrungvaranont i współpracownicy donieśli, że chirurgia z kobiety na mężczyznę „nie jest powszechna w Tajlandii nawet w sektorze prywatnym". W szpitalu uniwersyteckim Chulalongkorn odnotowali tylko trzy lub cztery mastektomie rocznie i mniej niż dziesięć rekonstrukcji penisa w ciągu dwudziestu lat (Chokrungvaranont et al. 2014). Pewien trans mężczyzna mieszkający w Tajlandii opisuje tę różnicę:

W kraju trans kobiety są zdecydowanie znacznie bardziej widoczne i znane szerokiej publiczności. Idea tożsamości transmęskiej czy trans mężczyzny to nieco inna historia. —Some-Interaction8175, trans mężczyzna (FTM)

Dlaczego asymetria istnieje

Najbardziej przekonującym wyjaśnieniem jest patriarchat. W społeczeństwie zdominowanym przez mężczyzn mężczyzna, który rezygnuje z męskości, jest postrzegany jako ten, kto schodzi w dół hierarchii, co jest niepokojące i wymaga wyjaśnienia. Kobieta zachowująca się męsko jest postrzegana jako ta, która pnie się w górę. To mniej zagrażające i łatwiej zbyć to jako fazę lub lesbijski kaprys. Odrębna kategoria kathoey radzi sobie z „problemem" zniewieściałego mężczyzny, umieszczając go całkowicie poza męskością. Męskość pozostaje nienaruszona, a zniewieściały chłopiec otrzymuje określone, choć niższe, miejsce.

Osoby po detranzycji, które przyjrzały się kulturom trzeciej płci, często dochodzą do tego wniosku:

Tak... wiele kultur i społeczeństw jest zbyt seksistowskich/patriarchalnych/mizoginicznych, by mogły wyobrazić sobie mężczyznę lub kobietę niezgodnych z rolami płciowymi (GNC). Dlatego wymyśliły te płcie. —PM-me-darksecrets, kobieta, która zrezygnowała z przejścia

Kiedyś myślałam, że to bardzo postępowe, ale potem zaczęłam zdawać sobie sprawę, że te kraje są jednocześnie bardzo patriarchalne i konserwatywne, a także bardzo nierówne. Role płciowe są bardzo surowe. „Trzecia płeć" nie jest oznaką postępowych postaw, lecz konserwatywnych postaw wobec płci. —Affectionate_Act7962, mężczyzna, który zrezygnował z przejścia

Wiąże się to z powracającym motywem na tej stronie: w niektórych kulturach przejście może działać jako droga wyjścia dla mężczyzn pociąganych przez osoby tej samej płci. Mężczyzna po detranzycji z tego regionu mówi wprost:

Jak na przykład tutaj na Filipinach czy w Tajlandii, gdzie większość trans kobiet to gejowscy mężczyźni (w tym ja), którzy przeszli przejście z powodu zinternalizowanej homofobii, ponieważ religia wyprała im mózgi, że bycie gejem jest złe, grzeszne itd.. —Entire-Construction1, mężczyzna po detranzycji

To opinia jednej osoby, a nie zmierzony wynik. Ale pasuje do tego, co przewiduje typologia Blancharda (model dzielący przejście z mężczyzny na kobietę na dwa typy według orientacji seksualnej) dla androfilnych mężczyzn (pociąganych przez mężczyzn; „homoseksualni transseksualiści" Blancharda, czyli HSTS) w społeczeństwach, w których zniewieściali homoseksualni mężczyźni mają niewiele innych akceptowanych ról. Zobacz także zinternalizowana homofobia.

Konkursy piękności i odgrywanie kobiecości

Kathoey są na arenie międzynarodowej najbardziej widoczni poprzez konkursy piękności, takie jak Miss Tiffany's Universe w Pattayi, oraz występy kabaretowe. Często przedstawia się ich jako oznakę tajskiej otwartości. Nagradzają jednak bardzo wąski ideał: jasną skórę, szczupłe ciała, delikatne rysy i przekonującą kobiecość, zwykle osiągane za pomocą hormonów, implantów i chirurgii twarzy. To, co się celebruje, to nie niekonformizm płciowy, lecz udane naśladownictwo konwencjonalnego ideału kobiecego.

Odbija to główny argument perspektywy detrans. Kultura, która „akceptuje" kobiecych mężczyzn, przekształcając ich w kobiety, nie zaakceptowała niekonformizmu płciowego. Zamieniła niekonformizm w inny rodzaj konformizmu. Alternatywa — kobiecy mężczyzna, który pozostaje mężczyzną — ma mniej miejsca w tajskim społeczeństwie. Zob. niekonformizm płciowy bez etykiet oraz stereotypy płciowe.

Hormony bez recepty

W Tajlandii hormony płci przeciwnej można łatwo kupić bez recepty, a młodzi ludzie często zaczynają je przyjmować wcześnie i bez nadzoru:

• W badaniu z 2024 r. wśród osób transfemininych w Chiang Mai 86,7 % używało hormonów. Średni wiek rozpoczęcia wynosił 16,6. Ponad 91 % zdobywało hormony w aptekach, a tylko 8,6 % miało receptę lekarską. Stosowanie wielu różnych marek i przerwy trwające sześć miesięcy lub dłużej były oba powszechne (Exogenous hormone use in Chiang Mai, 2024).
• W ankiecie internetowej wśród 256 tajskich transfemininych młodych osób w wieku 12–25 lat 88 % zgłosiło używanie hormonów, wielu bez recepty (Aungkawattanapong et al. 2024).

Tutaj społeczna „akceptacja" współistnieje z w dużej mierze nienadzorowaną ścieżką medyczną, która zaczyna się w okresie dorastania. Długoterminowe skutki dla płodności, kości i układu sercowo-naczyniowego nie są dobrze śledzone. Dla porównania zob. hormony robione samemu oraz estrogen i blokery testosteronu u mężczyzn.

Przemysł turystyki chirurgicznej

Pierwsza operacja zmiany płci z męskiej na żeńską w Tajlandii została przeprowadzona w Szpitalu Uniwersyteckim Chulalongkorn w 1975 r. W kolejnych dekadach rozwinął się prywatny przemysł, oparty na kilku chirurgach o dużej liczbie operacji i niskich cenach. Przegląd z 2014 r. przygotowany przez tajskich chirurgów wykazał (Chokrungvaranont et al. 2014):

Te liczby mają znaczenie. Reputacja chirurgiczna Tajlandii to głównie przemysł eksportowy. W latach 2010–2012 90 % pacjentów stanowili cudzoziemcy. Przyjeżdżali na ogół na kilka tygodni, przechodzili operację, a następnie wracali do domu, gdzie kontrolę pooperacyjną pozostawiano miejscowym lekarzom (Chokrungvaranont et al. 2014). Dwutygodniowa kontrola po operacji, która wymaga dożywotniego rozszerzania i może mieć poważne powikłania, jest słabością strukturalną. Dla osób, które później żałują operacji lub u których pojawiają się problemy, chirurg jest na innym kontynencie. Mężczyzna po detranzycji opisuje doświadczenie znajomego:

Przeleciał pół świata i poszedł do jednego z najlepszych chirurgów w Tajlandii, a mimo to nadal doszło do wypadnięcia… Nieustannie pisał e-maile do lekarza, a lekarz stosował wobec niego gaslighting i mówił, że wynik jest idealny —Aware-Resist-8655, mężczyzna po detranzycji

To relacja z drugiej ręki i tak należy ją czytać. Lecz opisana w niej luka w kontroli pooperacyjnej to właśnie to, na co wskazują dane z przeglądu z 2014 r. Od 2009 r. Tajska Rada Lekarska wymaga, aby pacjenci mieli co najmniej 20 lat, albo 18 lat za zgodą opiekuna, oraz aby przed operacją przeszli ocenę dwóch psychiatrów. Zasady te wprowadzono, aby ustandaryzować to, co było w dużej mierze nieuregulowaną praktyką (Chokrungvaranont et al. 2014). Zob. waginoplastyka oraz szkoda jatrogenna.

Status prawny: brak zmiany płci

Mimo swojej reputacji Tajlandia nie pozwala nikomu zmienić swojej prawnej płci, nawet po pełnej operacji. Krajowy dowód osobisty używa binarnych przedrostków opartych na płci przy urodzeniu (Outright International). Ma to praktyczne konsekwencje:

• Pobór wojskowy. Wszyscy 21-letni mężczyźni muszą wziąć udział w loterii poborowej. Przez lata kathoey były zwalniane na podstawie formularza (Sor Dor 43) odnotowującego „trwałe zaburzenie psychiczne”, które pracodawcy mogli zobaczyć. Po zaskarżeniu prawnym (Samart Meecharoen v. Defence Minister) wojsko zgodziło się w 2011 r. przestać określać transpłciowych poborowych jako „trwale obłąkanych” (ICJ 2011).
• Więzienia. Kathoey są przetrzymywane w więzieniach dla mężczyzn, a byli więźniowie opisują odmawianie im hormonów w środku (UNDP 2019).
• Zatrudnienie. Kathoey koncentrują się w branży urody, rozrywki, handlu detalicznego i pracy seksualnej. Dyskryminacja w pracy zawodowej i rządowej jest szeroko zgłaszana.

Ustawa o równości płci z 2015 r. zakazuje dyskryminacji osób o „ekspresji seksualnej odmiennej od pierwotnej płci tej osoby”. Grupy praw człowieka krytykowały jej wyłączenia dotyczące edukacji, religii i bezpieczeństwa narodowego (Outright International).

Ustawa o równości małżeństw weszła w życie 23 stycznia 2025 r., czyniąc Tajlandię pierwszym krajem w Azji Południowo-Wschodniej, który pozwala na małżeństwa osób tej samej płci. Używa neutralnych płciowo określeń dla małżonków, ale nie zmienia niczyjej prawnej płci. Osoby transpłciowe nadal zawierają małżeństwo zgodnie z płcią przy urodzeniu (International Bar Association). Kilka projektów ustaw o uznaniu płci, niektóre oparte na samoidentyfikacji, a niektóre zawierające opcję „X”, zostało przedstawionych, ale nie przyjętych (Outright International).

Czego uczy nas Tajlandia

Z perspektywy detranzycji Tajlandia oferuje kilka lekcji.

1. Widoczność to nie to samo co akceptacja. Kathoey są tolerowane, ale często jako obiekt litości lub komedii. „Tolerancyjna, ale nieakceptująca” postawa Petera Jacksona wciąż opisuje dużą część codziennego życia.
2. Kategorie trzeciej płci zależą od płci. Dobrze rozwinięta kategoria jest dla mężczyzn. Maskulinizowane kobiety są traktowane jako tom lub lesbijki. Ta asymetria lepiej pasuje do wyjaśnienia patriarchalnego niż do wyjaśnienia wrodzonej tożsamości.
3. Kategorie wchłaniają homoseksualnych mężczyzn. Wiele kathoey i tajskich transpłciowych kobiet pociągają mężczyźni, a niektórzy opisują tranzycję jako wyjście z piętna antygejowskiego.
4. Rola społeczna i tranzycja medyczna to dwie różne rzeczy. Przez stulecia kathoey istniały bez hormonów lub operacji. Ścieżka medyczna jest niedawna, często bez nadzoru i w dużej mierze zbudowana wokół zagranicznych klientów.
5. Prawo i kultura mogą się rozchodzić. Tajlandia jest społecznie widoczna, ale prawnie binarna. Jej model to ani zachodni model „tożsamości płciowej”, ani proste odrzucenie.

Tajlandia jest zatem słabym dowodem na twierdzenie, że transpłciowa tożsamość jest ponadczasowym, uniwersalnym faktem, który medycyna po prostu uznaje. Jest lepszym dowodem na to, że każda kultura tworzy własne scenariusze dla ludzi, którzy nie pasują do jej ról płciowych. Scenariusze te odzwierciedlają seksizm, religię i gospodarkę tej kultury, a w przypadku Tajlandii – globalny rynek chirurgiczny.

Powiązane strony

• Kultury trzeciej płci
• MVPFAFF i kultury Pacyfiku
• Iran: chirurgia jako alternatywa dla homoseksualizmu
• Płeć biologiczna vs. gender w prawie
• Chirurgia

Źródła

• Jackson, P. A. (1999). Tolerant but unaccepting: The myth of a Thai "gay paradise". W P. A. Jackson & G. Sullivan (red.), Lady Boys, Tom Boys, Rent Boys. Cytowane za Ng (2012).
• Jackson, P. A. Male homosexuality and transgenderism in the Thai Buddhist tradition. źródło
• Ng, F. (2012). Kathoey: I'm not a boy, not yet a woman? Prized Writing, UC Davis. źródło
• Gender-diverse male spirit mediums in Northern Thailand: intersection of spiritual role, societal acceptance, stigma, and discrimination (2025). International Journal of Transgender Health. źródło
• Sinnott, M. (1999). Masculinity and tom identity in Thailand. Journal of Gay & Lesbian Social Services, 9(2–3). źródło
• Sinnott, M. J. (2004). Toms and Dees: Transgender Identity and Female Same-Sex Relationships in Thailand. University of Hawaiʻi Press. źródło
• Chokrungvaranont, P., Selvaggi, G., Jindarak, S., et al. (2014). The development of sex reassignment surgery in Thailand: A social perspective. The Scientific World Journal, 182981. źródło
• Exogenous hormone use among transfeminine individuals in Chiang Mai, Thailand (2024). źródło
• Aungkawattanapong, N., Prownpuntu, T., & Bongsebandhu-phubhakdi, C. (2024). Exploring transfeminine youth health disparities in Thailand. Health Equity. źródło
• BK Magazine. Thai queer cinema then and now. źródło
• Outright International. Thailand country overview. źródło
• International Bar Association (2025). Thailand's Marriage Equality Act: what comes next? źródło
• Jackson, P. A. (1997). Kathoey >< gay >< man: The historical emergence of gay male identity in Thailand. W L. Manderson & M. Jolly (red.), Sites of Desire, Economies of Pleasure: Sexualities in Asia and the Pacific (pp. 166–190). University of Chicago Press.
• Winter, S. (2006). Thai transgenders in focus: demographics, transitions and identities. International Journal of Transgenderism, 9(1), 15–27. źródło
• International Commission of Jurists (2011). Courtroom victory for trans people in Thailand! (nota analityczna na temat Samart Meecharoen v. Defence Minister). źródło
• UNDP Thailand (2019). The lives of transgender people in Thai prisons. źródło